To jest strona w katalogu form rzeźby terenu związanych z działalnością lodowców i lądolodów. Moreny martwego lodu to formy fluwioglacjalne (związane z wodami roztopowymi pochodzącymi z lodowców/lądolodów), akumulacyjne (czyli powstające na skutek depozycji materiału).
Bryły lodu pozostawione w trakcie topienia się lądolodu (czyli jego cofania się – inaczej recesji) zawierały duże ilości materiału przyniesionego przez pokrywę lodową ze Skandynawii. W trakcie wytapiania tych brył, nazywanych bryłami martwego lodu, żwir, piasek oraz drobniejszy osad były uwalniane razem z wodą. Dzięki temu mogły powstawać bardzo zróżnicowane formy pochodzenia wodnolodowcowego.
Morena martwego lodu. Kolin koło Stargardu (woj. zachodniopomorskie).
W szczelinach pomiędzy bryłami lodu, a także na granicach między bryłami lodowymi, a otaczającymi je wzniesieniami, powstawały kemy oraz terasy kemowe. Z kolei wokół samotnej bryły martwego lodu mógł powstać wianuszek piaszczysto-żwirowych wzniesień, usypanych z materiału znajdującego się w lodzie i odprowadzanego przez wodę. Takie wzniesienia określane są mianem moren martwego lodu.
Choć takie wzniesienia morenowe mają genezę zbliżoną do kemów, to jednak można je od nich odróżnić. Kemy w przewadze są piaszczyste, szerokie, a ich wierzchołki – spłaszczone. Wzniesienia moreny martwego lodu pojawiają się w grupach, często otaczając wspólnie wyraźne obniżenie. Są nieregularne, sprawiają wrażenie chaotycznie usypanych, a w ich stokach czasami widoczny jest grubszy, żwirowy materiał.
Moreny martwego lodu na mapie Polski. Rysunek wykonany na podstawie Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1:50:000 Państwowego Instytutu Geologicznego. Moreny martwego lodu są nieproporcjonalnie powiększone, bo na mapce w takiej skali miałyby one rozmiary poniżej jednego piksela. O ile ich powierzchnia jest więc tutaj zbyt duża, o tyle ich położenie na mapie Polski pozwala na wyobrażenie sobie, gdzie najłatwiej napotkać takie formy.
Mapę w dużej rozdzielczości można zobaczyć tutaj. Trzeba ją powiększyć do żądanego obszaru i w panelu filtra (otwieranym przyciskiem znajdującym w prawym górnym narożu mapy) wybrać Moreny martwego lodu. Moreny martwego lodu są bardzo niewielkie, pojawią się dopiero w dużym powiększeniu.
Poprawna interpretacja polodowcowych form terenu nie zawsze jest oczywista, zwłaszcza gdy nie możemy sprawdzić, z jakiego materiału zbudowane jest wzniesienie. To dlatego na niektórych arkuszach Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski pojawia się wyraźnie więcej moren martwego lodu nie na arkuszach bezpośrednio z nimi sąsiadujących. To efekt odmiennej interpretacji niektórych form terenu przez różnych autorów.
Obszary zajęte przez moreny martwego lodu wykazują bardzo urozmaiconą rzeźbę. Jeżeli w ich sąsiedztwie znajdują się jeziora, to mogą się one charakteryzować bardzo fantazyjnym przebiegiem linii brzegowej. Dobry przykład stanowi jezioro Ukiel w Olsztynie, którego druga nazwa (Jezioro Krzywe) ujawnia położenie w sąsiedztwie licznych wzniesień moreny martwego lodu.
Moreny martwego lodu w północno-zachodniej części Olsztyna. Wzniesienia morenowe tworzą tutaj bardzo urozmaicony krajobraz, a w obniżeniach po bryłach martwego lodu znajduje się jezioro Ukiel (Krzywe).
Z opisywanymi tutaj formami terenu często związane są też żwirownie lub piaskownie eksploatujące materiał budujący ich stoki. Na terenach miejskich takie elementy krajobrazu bywają natomiast niekiedy niwelowane, tracąc w ten sposób swój urozmaicony charakter.
Poszukiwania potencjalnych wzniesień moren martwego lodu warto rozpocząć od przeanalizowania numerycznego modelu terenu. Ze względu na duże zróżnicowanie topograficzne obszarów, na których te formy występują, uwidaczniają się one w polodowcowym krajobrazie.
Morena martwego lodu: Lipka koło Stargardu. Wokół podłużnego zagłębienia skupionych jest kilka wzniesień zbudowanych z grubego, słabo wysortowanego materiału.
Krępcewo koło Stargardu (woj. zachodniopomorskie). Gruboziarnisty, żwirowy materiał budujący moreny martwego lodu często jest eksploatowany w żwirowniach. Takie wyrobiska są zazwyczaj nieduże, ze względu na niewielką skalę form terenu tego typu.
