Trylobity

Grupa wymarłych paleozoicznych zwierząt bezkręgowych, należąca do stawonogów. Trylobity pojawiły się we wczesnym kambrze, a wyginęły z końcem permu, podczas wielkiego wymierania permskiego. Żyły w morzach i oceanach.

Dewońskie trylobity ze stanu Oklahoma, USA.

Dewońskie trylobity ze stanu Oklahoma, USA. © W.Scott – Fotolia.

Grzbiet trylobitów przykryty był kalcytowym pancerzem, stanowiącym zewnętrzny szkielet i chroniącym zwierzę przed drapieżnikami. Składał się on z trzech części, czyli tak zwanych tarcz:

  • głowowej, nazywanej cefalonem,
  • tułowiowej, czyli toraksu,
  • ogonowej (odwłokowej), czyli pygidium.
Cefalon, toraks i pygidium trylobita.

Podział pancerza trylobita na trzy tarcze: cefalon, toraks i pygidium. Fot. Mark A. Wilson (Department of Geology, The College of Wooster).

Nazwa tej grupy zwierząt oznacza trzy płaty. Nie jest ona jednak związana z poprzecznym podziałem na cefalon, toraks i pygidium. Pancerz trylobitów dzielił się bowiem na trzy części także w przekroju podłużnym. Przez niemal cały szkielet trylobitów przebiegała wyraźna oś, która z reguły stanowiła wypukłość, niekiedy bardzo wyraźną. Centralna wypukłość na cefalonie nosi nazwę glabelli, natomiast na toraksie – axis. W przypadku wielu trylobitów oś ta była widoczna również na tarczy odwłokowej.

Na tarczy głowowej (cefalonie) oprócz centralnie położonej glabelli znajdowały się także policzki, oraz (u niemal wszystkich trylobitów) – kalcytowe oczy.

Toraks (tułów) składał się z segmentów. Ich liczba była różna. Najmniej segmentów posiadały gatunki trylobitów pływające w toni morskiej. Gatunki pełzające po dnie (czyli stanowiące tak zwany bentos) miały z reguły kilkanaście segmentów tułowiowych.

 

Trylobit: podział podłużny.

Podział podłużny trylobita na trzy płaty (loby). Od takiej charakterystycznej cechy pancerza pochodzi nazwa tej grupy stawonogów. Fot. Mark A. Wilson (Department of Geology, The College of Wooster).

Każdy segment toraksu podzielony był na trzy części. W środku znajdowała się oś (axis), a po lewej i prawej stronie – tak zwane pleury.

Pygidium często również posiadało wyraźną axis, a niekiedy także segmenty. Pancerze pierwszych trylobitów były często złożone z oddzielnych segmentów. Z czasem segmentacja zanikła, a cała tarcza ogonowa zrosła się w pojedynczy fragment szkieletu.

Pancerz osłaniał tylko część grzbietową zwierzęcia, pozostawiając odsłoniętą stronę brzuszną. Niektóre trylobity wykształciły więc możliwość zwinięcia się w chwili zagrożenia (tak samo jak współczesne jeże). W efekcie paleontolodzy znajdują też często skamieniałości zwiniętych trylobitów.

Trylobity osiągnęły szczyt swojego rozwoju w kambrze, a później w ordowiku. Wiele gatunków wymarło w końcu kambru, a potem podczas wymierania ordowickiego. W sylurze i dewonie trylobity były jeszcze stosunkowo częste, ale ich zróżnicowanie było o wiele mniejsze niż w kambrze i ordowiku. W ostatnich dwóch okresach ery paleozoicznej – czyli karbonie i permie – ta grupa stawonogów stanowiła już rzadkość, a z końcem permu wymarła całkowicie.

Olbrzymie zróżnicowanie oraz szybka ewolucja kambryjskich trylobitów powodują, że są one wykorzystywane jako świetne skamieniałości przewodnie dla kambru, a w mniejszym stopniu dla ordowiku.

Zwinięty trylobit z dewonu Stanów Zjednoczonych.

Zwinięty trylobit z dewonu Stanów Zjednoczonych. Fot. Mark A. Wilson (Department of Geology, The College of Wooster).

 

Skamieniałości trylobitów są znajdowane bardzo licznie. Zwierzęta te zrzucały bowiem swoje pancerze kilka razy w ciągu życia. Stąd też pojedynczy osobnik mógł potencjalnie pozostawić po sobie kilka skamieniałości.

W stanie kopalnym zachowują się (poza skrajnie rzadkimi przypadkami) tylko pancerze trylobitów. Częste są znaleziska pojedynczych tarcz, z reguły cefalonów oraz pygidiów.

Rusophycus -- ślad trylobita.

Ślad pozostawiony przez częściowo zagrzebanego w osadzie, spoczywającego trylobita. Takie skamieniałości śladowe zaliczane są do rodzaju Rusophycus. Fot. Mark A. Wilson (Department of Geology, The College of Wooster).

Poza całymi pancerzami oraz ich fragmentami w skałach paleozoiku znajdowane są również ślady działalności trylobitów – tak zwane skamieniałości śladowe. Zwierzęta pozostawiły po sobie ślady zagrzebując się w osadzie, rozgrzebując osad w poszukiwaniu pokarmu, a także krocząc po dnie.

Trylobit z rodzaju Scutellum (rys. Jakub Kowalski).

Rekonstrukcja trylobita z rodzaju Scutellum. To jeden z późniejszych rodzajów tych zwierząt. Jego skamieniałości znajdowane są w skałach syluru i dewonu. Rys. Jakub Kowalski.

Warto zajrzeć:

Chcesz wiedzieć więcej? Pobierz bezpłatny podręcznik "Skamieniałości"

Więcej informacji o podręczniku jest tutaj.  

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez Pawła Wolniewicza wykonującego działalność gospodarczą pod firmą Żywa Planeta Paweł Wolniewicz - administratora danych osobowych - w celu przesyłania informacji handlowej w formie elektronicznej (newsletter).