Zaznacz stron臋

Fluoryt

Minera艂, chemicznie fluorek wapnia. Tworzy pi臋kne o艣mio艣cienne i sze艣cienne kryszta艂y, a tak偶e dwunasto艣ciany. Wyr贸偶nia si臋 ogromn膮 gam膮 mo偶liwych barw. Fluoryty s膮 ciemnofioletowe, r贸偶owe, zielone, niebieskie, 偶贸艂te… Mog膮 by膰 przezroczyste, prze艣wiecaj膮ce i nieprzezroczyste. Dawniej nazywano wi臋c fluoryt 鈥瀝udnym kwiatem鈥, gdy偶 niewiele innych minera艂贸w z艂o偶owych osi膮ga tak膮 skal臋 barw. Nie jest twardy (4 stopie艅 w skali Mohsa), a niew艂a艣ciwie traktowany (na przyk艂ad zanurzony w zimnej wodzie) mo偶e ulec sp臋kaniu.

Cho膰 pi臋kny i stosowany od wiek贸w w celach ozdobnych (dzisiaj w sprzeda偶y s膮 mi臋dzy innymi nieobrobione, naturalne, pi臋knie wykszta艂cone zielone kryszta艂y pochodz膮ce z Chin), fluoryt jest jednak przede wszystkim surowcem o znaczeniu gospodarczym. Mo偶na dzi臋ki niemu uzyska膰 kwas fluorowodorowy, u偶y膰 go jako topnika w hutnictwie, wykorzysta膰 jako soczewki.

Kryszta艂y minera艂u fluorytu.

Kryszta艂y zielonego fluorytu z Chin. Fot. 漏 jonnysek – Fotolia.com.

Fluoryt cz臋sto wyst臋puje zreszt膮 razem z innymi minera艂ami o znaczeniu przemys艂owym, na przyk艂ad wraz z rudami metali. Ma to zwi膮zek z genez膮 fluorytu, kt贸ry cz臋sto tworzy si臋 w wyniku proces贸w hydrotermalnych, czyli zwi膮zanych z przep艂ywem gor膮cych roztwor贸w bogatych w pierwiastki i jony, z kt贸rych krystalizuj膮 i wytr膮caj膮 si臋 minera艂y. Podobne pochodzenie ma wiele innych minera艂贸w rudnych. Fluoryt pojawia si臋 w艣r贸d produkt贸w krystalizacji resztek stopu skalnego (magmy), na przyk艂ad w 偶y艂ach granitoidowych, a tak偶e w艣r贸d ska艂 osadowych.

Wi臋kszo艣膰 polskich fluoryt贸w pochodzi z Kletna ko艂o Stronia 艢l膮skiego. Eksploatacj臋 prowadzono tam do 1962 roku, obecnie okazy znajdowane s膮 nadal na ha艂dach. Szczeg贸lnie ciekawe s膮 minera艂y z 偶y艂 zbudowanych z kwarcu i fluorytu. Ciemnofioletowy fluoryt jest w nich poprzerastany kwarcem (cz臋sto kwarcem mlecznym), tworz膮c pi臋kn膮 mozaik臋 dobrze widoczn膮 na oszlifowanych powierzchniach. Poza tym w Kletnie znajdowane s膮 te偶 okazy fluorytu o zabarwieniu zielonkawym, niebieskawym, a tak偶e bezbarwne. Zabarwienie fluorytu nie jest trwa艂e, po cz臋艣ci wynika nie z domieszek znajduj膮cych si臋 w sieci krystalicznej, ale z napromieniowania. Barwa mo偶e zanikn膮膰 pod wp艂ywem nagrzania, a pojawi膰 si臋 po na艣wietleniu promieniami rentgenowskimi.

Minera艂y Polski - fluoryt.

呕y艂ki fluorytu razem z mlecznym kwarcem. Kletno ko艂o Stronia 艢l膮skiego. Szeroko艣膰 zdj臋cia: 5 cm.

Fluoryt jest te偶 spotykany w rejonie masywu granitoidowego Strzegomia. Jest to wielki pluton granitoidowy, to jest istniej膮ca w odleg艂ych czasach, g艂臋boko pod powierzchni膮, komora magmowa wype艂niona gor膮cym (ponad 1000 st. C) stopem skalnym. Stop te偶 styg艂 powoli, na przestrzeni milion贸w lat, a偶 sta艂 si臋 ska艂膮 magmow膮 g艂臋binow膮 – granitoidem. Granitoidy z okolic Strzegomia powsta艂y w komorze magmowej aktywnej ponad 300 milion贸w lat temu, w czasach gdy Dolny 艢l膮sk przy艂膮czany by艂 dopiero do Europy, i gdy powstawa艂 wielki kontynent Pangea. Stygn膮ce granitoidy tworzy艂y (opr贸cz ogromnego plutonu, czyli zakrzep艂ego zbiornika magmowego) r贸wnie偶 偶y艂y nazywane pegmatytowymi, zbudowane z gruboziarnistej ska艂y o sk艂adzie granitu. W tych pegmatytach spotykane s膮 du偶e kryszta艂y minera艂贸w, g艂贸wnie kwarcu oraz skaleni, ale tak偶e fluorytu. Okazy tego ostatniego minera艂u znajdowano mi臋dzy innymi w kamienio艂omie w Czernicy.

Du偶e ilo艣ci fluorytu spotykane by艂y tak偶e w trakcie eksploatacji minera艂u barytu w kopalni 鈥濻tanis艂aw贸w鈥 w rejonie Jawora. Fluoryt jest te偶 znany ze Z艂otego Stoku, G贸r Izerskich, okolic Mirska oraz Kowar. Najbardziej znane stanowiska tego minera艂u na 艣wiecie zlokalizowane s膮 mi臋dzy innymi w Azji (Chiny, Mongolia) i Ameryce P贸艂nocnej (stany Illinois, Kentucky, Missouri, New Hampshire i Nowy Jork w USA), a w Europie 鈥 zw艂aszcza w Wielkiej Brytanii (hrabstwa Durham, Derby, Konwalia, Kumbria), ale r贸wnie偶 w Norwegii, Szwajcarii, Czechach, Niemczech, W艂oszech (Bergamo), ale tak偶e 鈥 w Polsce.

Dekoracyjne zastosowania fluorytu sprowadza艂y si臋 na przestrzeni wiek贸w przede wszystkim do wyrobu naczy艅 oraz rze藕b. Jest zbyt mi臋kki dla potrzeb jubilerskich (twardo艣膰 4 w skali Mohsa), jednak 艣wietnie sprawdza艂 si臋 od stuleci do waz (staro偶ytne vasa murrhina), mis oraz puchar贸w.

Z minera艂em tym zwi膮zane jest zjawisko fluorescensji, zawdzi臋czaj膮ce swoj膮 nazw臋 w艂a艣nie fluorytowi. Fluorescencja polega na emisji 艣wiat艂a w wyniku wzbudzenia 艣wiat艂em widzialnym, ultrafioletowym lub innym czynnikiem. Br膮zowe okazy fluoryt贸w z Ohio (USA) wykazuj膮 ponadto zjawisko fosforescencji 鈥 艣wiec膮 one nie tylko w trakcie na艣wietlania promieniowaniem ultrafioletowym (na bia艂o), ale r贸wnie偶 po jego ustaniu (na 偶贸艂to). Mo偶e by膰 to efekt obecno艣ci wrostk贸w bitumin贸w. Inne odmiany mog膮 z kolei w og贸le nie reagowa膰 na 艣wiat艂o ultrafioletowe.

Polskie fluoryty

Stanowiska fluorytu znajduj膮 si臋 na Dolnym 艢l膮sku. Jest to minera艂 rozpowszechniony, st膮d lista miejsc jest d艂uga, jednak w wi臋kszo艣ci przypadk贸w znaleziska nie mia艂y warto艣ci ozdobnej.

  • Kletno ko艂o Stronia 艢l膮skiego 鈥 z艂o偶e fluorytu, jedyne w Polsce, eksploatowane do 1962; fluoryt wyst臋puje tu w kilku odmianach:
    1. wiele agregat贸w krystalicznych, potrzaskanych,
    2. 偶y艂y kwarcowo-fluorytowe o mi膮偶szo艣ci do kilkudziesi臋ciu centymetr贸w, ciemnofioletowy fluoryt przerasta w nich z kwarcem, stanowi膮c dobry materia艂 zdobniczy,
    3. 偶y艂y fluorytowe oraz gniazda fluorytowe o 艣rednicy kilkunastu metr贸w i zawarto艣ci fluorytu do 90% obj臋to艣ci, barwy fioletowej, zielonej, niebieskiej, czarnej;
    4. fluoryt niekiedy wsp贸艂wyst臋puje z rudami uranu; g艂贸wnie w postaci skupie艅, prawid艂owo wykszta艂cone kryszta艂y s膮 rzadkie,
  • okolice Strzegomia i Czernicy 鈥 Strzegom, Grabina, g贸ra Wojan, 呕贸艂kiewka, Czernica, Kostrza, Zimnik, tak偶e Paszowice ko艂o Jawora 鈥 niebieskie, r贸偶owe, zielone, fioletowe, czerwone, przezroczyste kryszta艂y fluorytu w pegmatytach (grubokrystalicznej odmianie granitoid贸w), grupuj膮ce si臋 zw艂aszcza w pustkach 鈥 druzach pegmatytowych; najcz臋艣ciej narastaj膮 na skaleniu i kwarcu, na fluorycie pojawiaj膮 si臋 z kolei epidot i zeolity, czasem z kalcytem i pirytem; kryszta艂y cz臋sto o nier贸wnym zabarwieniu lub strefowym, z ciemnym j膮drem; kryszta艂y o艣mio- i sze艣cienne
  • w kopalni 鈥濻tanis艂aw贸w鈥 ko艂o Jawora 鈥 w z艂o偶u barytu, niekiedy zawarto艣膰 fluorytu do 20% obj臋to艣ci, skupienia do 20 cm 艣rednicy z drobnymi kryszta艂kami, naskorupienia, a tak偶e rzadkie, dobrze wykszta艂cone, sze艣cienne kryszta艂y o d艂ugo艣ci do 1 cm, r贸偶nobarwny: zielony, szaroniebieski, br膮zowy, bezbarwny,
  • Z艂otoryja 鈥 fioletowe ziarna na wzg贸rzu Wilko艂ak,
  • G臋bczyce ko艂o Strzelina 鈥 w wapieniu, razem z opalem, bardzo drobne jasnofioletowe ziarna,
  • Lubin-Polkowice 鈥 w kopalniach miedzi, skupienia i 偶y艂ki w ska艂ach w臋glanowych nad 艂upkami miedziono艣nymi, gniazda, wype艂nienia sp臋ka艅, w stylolitach (zygzakowatych strukturach b臋d膮cych wynikiem cz臋艣ciowego rozpuszczania ska艂 w臋glanowych pod ci艣nieniem); ciemnofioletowy do bezbarwnego, tworzy ziarniste skupienia, rzadziej kryszta艂y; mikroskopijne ziarna fluorytu mog膮 stanowi膰 nawet do 2% obj臋to艣ci ska艂y,
  • Bogusz贸w 鈥 w kopalni barytu, pasmowe przerosty i 偶y艂ki w barycie, nieregularne ziarna do 5 cm 艣rednicy, do 40% obj臋to艣ci ska艂y, szary, trudno dostrzegalny,
  • Ku藕nice 艢widnickie i Kamie艅sk ko艂o Wa艂brzycha 鈥 w ska艂ach magmowych wulkanicznych (riolitach),
  • Wa艂brzych, G贸ra Zamkowa (Podzamcze) 鈥 w ska艂ach magmowych wulkanicznych (melafiry), z kwarcem, kalcytem i barytem, szarozielony, ciemnozielony, niebieskawy; rzadkie o艣mio艣ciany o 艣rednicy ponad 1 cm,
  • dawna kopalnia 鈥濾ictoria鈥, Wa艂brzych 鈥 偶y艂ki w ska艂ach wulkanicznych (porfirach),
  • Rzeczka ko艂o Walimia 鈥 w brekcjach gnejsowych niewielkie ziarna fluorytu, razem z ametystem i barytem,
  • Z艂oty Stok 鈥 fluoryt w skale serpentynitowej, warstewki do 1 cm grubo艣ci na granicy wapienia i serpentynitu, g艂贸wnie zielone i fioletowe agregaty, bardzo rzadkie kryszta艂y o艣mio艣cienne,
  • Janowa G贸ra ko艂o Stronia 艢l膮skiego 鈥 w 偶yle kwarcowo-kalcytowej znajdowano rzadkie, fioletowe o艣mio艣ciany,
  • g贸ra 艢nie偶nik 鈥 w sztolni w dolinie potoku Lej Ma艂y, 偶y艂a kwarcowo-fluorytowa o d艂ugo艣ci 70 m i grubo艣ci do 13 m, w gnejsach, nieregularne 偶y艂ki i ziarna fluorytu, jasnozielony, szarozielony, sp臋kany,
  • wzg贸rze Wyrwak ko艂o Mirska 鈥 w grejzenach topazowych znajdowano ziarna o 艣rednicach do 1 cm, ze sp臋kaniami; fluoryt powsta艂 w wyniku dzia艂ania proces贸w hydrotermalnych,
  • Kotlina ko艂o Mirska 鈥 ma艂e ziarna do kryszta艂贸w 1 cm,
  • Czerniawa-Zdr贸j 鈥 u st贸p g贸ry Czerniawska Kopa (Uni臋cice) wydobywano dawniej fluoryt fioletowoniebieski z cienkiej 偶y艂y,
  • Giera艂t贸wek ko艂o Czerniawy 鈥 ziarna fluorytu w gnejsach,
  • Rozdro偶e Izerskie i kopalnia 鈥濻tanis艂aw鈥 na Izerskich Garbach 鈥 w ska艂ach wapienno-krzemianowych fluoryt wyst臋puje razem z diopsydem, wollastonitem, kalcytem,
  • Radoni贸w ko艂o Gryfowa 艢l膮skiego 鈥 偶y艂ki i kryszta艂y, niekiedy o budowie pasowej, w starej kopalni uranu,
  • Gierczyn, Krobica, Przecznica ko艂o 艢wieradowa-Zdroju 鈥 w granatowo-艂yszczykowych 艂upkach cynono艣nych, fluoryt fioletowoniebieski i zielony, tak偶e w 偶yle kwarcu w Krobicy,
  • 艢wierad贸w-Zdr贸j 鈥 p贸艂nocno-zachodnie zbocze S臋piej G贸ry, po艂udniowo-wschodnie zbocze wzg贸rza Zaj臋cznik 鈥 kwarcyty fluorytowe, drobne, liczne ziarna o 艣rednicy u艂amk贸w milimetra, zawarto艣膰 poni偶ej 2% obj臋to艣ci, ale miejscami fluoryt zast臋puje kwarc i stanowi nawet 20% obj臋to艣ci ska艂y,
  • Kwieciszowice ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 w 艂upkach i kwarcytach 偶y艂a fluorytu o mi膮偶szo艣ci 0,5 m; rozproszone ziarenka fluorytu r贸wnie偶 w amfibolitach i kataklazytach,
  • Kopaniec, Ma艂a Kamienica ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 granitognejsy zawieraj膮ce fluoryt oraz turmalin, tak偶e 偶y艂ki wype艂nione kwarcem i ciemnofioletowym fluorytem,
  • Micha艂owice ko艂o Szklarskiej Por臋by 鈥 fioletowy fluoryt w ska艂ach pegmatytowych,
  • wzg贸rze Kopki, Jelenia G贸ra 鈥 dawniej znajdowano tu drobne druzy (pustki) w skale pegmatytowej oraz w granitach, wype艂nione niebieskobia艂e kryszta艂y fluorytu o 艣rednicy kilku mm,
  • Je偶贸w Sudecki ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 po艂udniowe stoki g贸ry Szybowisko; dobrze wykszta艂cone kryszta艂y, bezbarwne lub 偶贸艂tawoszare, razem z kwarcem, dolomitem, kalcytem, siarczkami,
  • Wilcza Por臋ba (Karpacz) 鈥 w pegmatytach z Kruczych Ska艂, ma艂e kryszta艂ki wsp贸艂wyst臋puj膮ce z korundem, tak偶e w gnejsach; w sztolni u wylotu Sowiej Doliny w 艂upkach 艂yszczykowych, razem z kwarcem,
  • Kowary 鈥 w dawnej kopalni 鈥濿olno艣膰鈥, w z艂o偶u magnetytu: agregaty kryszta艂贸w, ciemnozielone, zielonobia艂e, rzadkie w wapieniach, niebieskofioletowe, niewielkie wrostki w 偶yle granitowej,
  • Podg贸rze ko艂o Kowar 鈥 g贸ra 942 m, w kierunku na Rozdro偶e Kowarskie, 偶y艂a fluorytu z molibdenitem; w dawnej kopalni Rubezahl w 艂upkach 艂yszczykowych 偶y艂a o grubo艣ci 1 m, d艂ugo艣ci co najmniej 150 m, bia艂e i niebieskawe skupienia krystaliczne, razem z hematytem, pirytem i chalkopirytem; w kopalni uranu Podg贸rze; w kopalni Redens Gluck, fioletowoniebieski i zielonkawy, razem z galen膮 i pirotynem,
  • Miedzianka ko艂o Janowic Wielkich 鈥 w 偶y艂ach chlorytowych, fioletowoniebieski i zielony, naskorupienia i 偶y艂ki, bardzo rzadkie zielone o艣mio艣ciany, cz臋sto z kalcytem lub barytem i galen膮, b膮d藕 z chalkopirytem,
  • Radzimowice ko艂o Wojcieszowa 鈥 z艂o偶e Stara G贸ra 鈥 fioletowoniebieskie i bladofioletowe agregaty z kwarcem, magnezytem lub chlorytem.