W dewonie bujnie rozwijały się grupy zwierząt zamieszkujących płytkie, szelfowe morza. Na zdjęciu zaliczane do mięczaków tentakulity. Fot. Mark A. Wilson.
Okres geochronologiczny, czyli jedna z jednostek geologicznych dziejów Ziemi (zobacz Tabela stratygraficzna), wydzielonych przez geologów. Wchodzi w skład ery paleozoicznej i następuje po sylurze.
Początek dewonu został wydatowany na około 415 mln lat temu. Granicę pomiędzy dewonem a późniejszym karbonem wydatowano z kolei na około 360 mln lat.
Najważniejsze informacje
Życie
- w późnym dewonie (w pobliżu granicy franu i famenu – dwóch pięter późnego dewonu) miało miejsce wymieranie; jest ono określane mianem wymierania późnodewońskiego lub wymierania fran/famen (F/F)
- w środkowym dewonie, w efekcie stale podwyższającego się poziomu morza, doszło do upodobnienia się faun organizmów morskich na dużych obszarach i zaniku wielu gatunków endemicznych; ta redukcja bioróżnorodności stanowiła wstęp do wymierania fran/famen
- w morzach liczne są amonitowate – przodkowie mezozoicznych amonitów – należące między innymi do goniatytów, a także do klymenii (druga z wymienionych grup występowała tylko w ostatnim piętrze dewonu – famenie); z kolei goniatyty osiągnęły w późnym dewonie swój szczyt rozwoju
- we wczesnym dewonie wymarły graptolity właściwe, stanowiące częstą skamieniałość ciemnych łupków sylurskich
- w ciepłych dewońskich morzach strefy okołorównikowej bujnie rozwijały się budowle organiczne przypominające współczesne rafy, tworzone przede wszystkim przez koralowce z grupy Rugosa oraz przez gąbki z grupy stromatoporoidów
- w osadach morskich dewonu powszechnie spotykane są mikroskamieniałości konodontów, czyli aparatów szczękowych prymitywnych strunowców, które wyginęły (lub przestały wytwarzać elementy szkieletowe) z końcem triasu
- wielka radiacja ryb; szybko ewoluowały między innymi ryby chrzęstnoszkieletowe, przodkowie dzisiejszych rekinów
- ryby pancerne (inaczej plakodermy) były groźnymi drapieżnikami morskimi oraz słodkowodnymi; mogły one osiągać kilka metrów długości
- inne ryby, które odniosły w dewonie ewolucyjny sukces, to promieniopłetwe, dwudyszne oraz trzonopłetwe; bardzo charakterystyczne były żyjące do dziś (choć reprezentowane tylko przez pojedyncze rodzaje) ryby dwudyszne, posiadające zarówno skrzela, jak i płuca; pozwala to im na oddychanie również powietrzem atmosferycznym
- na lądach pojawiają się pierwsze lasy
- z końcem dewonu atmosfera jest już zbliżona do współczesnej; zawiera ona około 16 procent tlenu
- pojawiają się pierwsze płazy (w środkowym dewonie); są to pierwsi przedstawiciele tetrapodów – czworonożnych kręgowców; również w dewonie pojawiły się pierwsze lądowe kręgowce
Ziemia w środkowym dewonie. Kontynenty powoli zbliżały się do siebie, co ostatecznie doprowadziło do powstania superkontynentu Pangea. Rekonstrukcja przygotowana z użyciem programu GMAP.
Geografia
- większość kontynentów znajdujących się wówczas na Ziemi zbliżała się do siebie; u końca tego procesu było powstanie Pangei (od karbonu do triasu)
- największym kontynentem na kuli ziemskiej pozostawała w dewonie Gondwana; leżała ona w wysokich szerokościach geograficznych na południowej półkuli (w pobliżu bieguna)
- duże zmiany zachodziły na kontynencie Laurusja (Euroameryką), który powstał na przełomie syluru oraz dewonu na skutek połączenia Laurencji, Baltiki i Awalonii w trakcie orogenezy kaledońskiej; we wczesnym dewonie doszło do ostatecznego połączenia dawnej Laurencji z Awalonią (orogeneza lub faza akadyjska na południowo-wschodnim obrzeżeniu platformy północnoamerykańskiej)
- nowopowstała Laurusja obejmowała teren dzisiejszej platformy północnoamerykańskiej wraz z częścią Appalachów, platformę wschodnioeuropejską, a także teren dzisiejszej Wielkiej Brytanii, krajów Beneluksu, północnej Francji oraz Niemiec
- w kierunku Laurusji zbliżał się zespół mikrokontynentów określanych wspólną nazwą Armoryki (lub A.T.A; ang. Armorican Terrane Assemblage); w początkach dewonu znajdował się on w bezpośrednim sąsiedztwie Laurusji, od której jednak oddzielał ją zbiornik morski o skorupie oceanicznej; połączenie Laurusji i Armoryki nastąpiło w karbonie, w trakcie orogenezy waryscyjskiej
- od południa do Laurusji zbliżała się Gondwana; jej połączenie z Laurusją w karbonie było jednym z najważniejszych etapów powstawania superkontynentu Pangea
- Laurusja była położona w rejonie równika; dlatego też morskie osady dewonu na obszarze Europy i Ameryki Północnej to w dużej mierze wapienie powstające w płytkich zbiornikach morskich strefy tropikalnej; w Górach Świętokrzyskich znaleziono dewońskie budowle organiczne podobne do współczesnych raf
- w efekcie orogenezy kaledońskiej duża część Laurusji została wypiętrzona; w strefie, gdzie doszło do kolizji pomiędzy dawnymi Laurencją i Baltiką powstawały lądowe, czerwone skały klastyczne – głównie zlepieńce i piaskowce; skały te są określane mianem Old Red Sandstone, skąd pochodzi używana niekiedy dawna nazwa Laurusji: kontynent oldredowy
- poza Gondwaną i Laurusją nadal istniały samodzielne kontynenty Syberia oraz Kazachstania, a także fragmenty skorupy kontynentalnej budujące dzisiaj podłoże wschodnich Chin
Klimat
- klimat ciepły, jednak z końcem dewonu zaznaczyło się ochłodzenie związane z zaczynającym się glacjałem i zlodowaceniem Gondwany, znajdującej się w rejonie południowego bieguna Ziemi
- wysoki światowy poziom morza
- Laurusja, w skład której wchodziła dzisiejsza Ameryka Północna oraz Europa (bez części centralnej i południowej), znalazła się w rejonie równika; w efekcie skały dewońskie z terenu Polski to między innymi wapienie powstałe w płytkich morzach strefy okołorównikowej
- w morzach szelfowych zalewających oraz otaczających Laurusję tworzyły się budowle organiczne przypominające trochę współczesne rafy; były one budowane między innymi przez koralowce (grupy Rugosa oraz Tabulata) i gąbki z grupy stromatoporoidów
Tak mogło wyglądać terytorium Polski w późnym żywecie (czyli schyłku środkowego dewonu). Nasz kraj znajdował się wówczas na południowej półkuli, w szerokościach geograficznych dzisiejszej Australii. To wyjaśnia obecność pustyń oraz długich budowli organicznych przypominających Wielką Rafę Barierową, tworzonych przez koralowce i gąbki.
Jedyny większy ląd znajdował się w tamtych czasach na terenie Mazur. W suchym klimacie nie mogła się rozwinąć tam bogata szata roślinna, choć rośliny coraz śmielej podbijały wtedy lądy. Gdzieś na lądzie mazurskim żyły też pewnie pierwsze lądowe kręgowce, które wcześniej wyszły na ląd w okolicach dzisiejszych Kielc, gdy kontynent europejski sięgał dalej na południe.
O ile nasza wiedza dotycząca północno-wschodniej połowy obecnej Polski jest całkiem spora, o tyle rekonstrukcja południa i południowego-zachodu rodzi wątpliwości. Wiemy, że w okolicach dzisiejszego Wrocławia zamykały się dawne oceany, które jeszcze kilkadziesiąt milionów lat wcześniej oddzielały obszar Sudetów od reszty terytorium Polski zbiornikiem morskim o szerokości kilku tysięcy kilometrów. To dlatego południowa granica kraju jest na mapie zdeformowana i znajduje się dalej niż obecnie. Sudety i Karpaty nie były jeszcze częścią Europy i położone były w innym miejscu niż teraz. Ku północno-wschodniej Polsce i kontynentowi europejskiemu, wówczas ograniczonemu głównie do terenu platformy wschodnioeuropejskiej, zmierzały fragmenty skorupy tworzące zespół mikrokontynentów i łuków wysp wulkanicznych nazywanych czasami Armoryką.
Rekonstrukcja wykonana na podstawie prac Narkiewicza (2007, 2020). Armoryka odtworzona na podstawie szkiców z aktualnej „Budowy geologicznej Polski. Tom 1. Stratygrafia”. Położenie i zasięgi lądów poza lądem mazurskim są bliżej nieustalone, trzeba je traktować orientacyjnie. Tekstury do mapy wygenerowane przez ChatGPT-Image.
