Zaznacz stron臋

Granitoidy (w tym granity)

Zobacz te偶 inne ska艂y magmowe:

Granitoidy to du偶a grupa ska艂 magmowych g艂臋binowych, czyli takich, kt贸re krystalizowa艂y w g艂臋bi Ziemi, i s膮 w ca艂o艣ci zbudowane z dostrzegalnych go艂ym okiem kryszta艂贸w. Cech膮 charakterystyczn膮 granitoid贸w jest wyst臋powanie w nich minera艂u kwarcu. Ska艂a magmowa g艂臋binowa, w kt贸rej nie znajdziemy tego minera艂u, nie mo偶e by膰 nazwana granitoidem.

Obok kwarcu w granitoidach wyst臋puj膮 r贸wnie偶 skalenie, a z regu艂y tak偶e miki. Czasami znajdowane s膮 kryszta艂y innych minera艂贸w, mi臋dzy innymi amfibole.

Granitoid czy granit?

Granitoidy s膮 dzielone na podtypy, a decyduj膮ce znaczenie dla oznaczenia poszczeg贸lnych odmian ma sk艂ad chemiczny skaleni. Granit to ska艂a, w kt贸rej skalenie alkaliczne i plagioklazy wyst臋puj膮 w podobnych ilo艣ciach. W przypadku polskich ska艂 oznacza to zazwyczaj, 偶e w艣r贸d kryszta艂贸w skaleni spotykane s膮 zar贸wno te o barwie r贸偶owej lub czerwonawej, jak i bia艂e plagioklazy.

Kryszta艂y kwarcu w granitoidzie.

Kryszta艂y kwarcu znajduj膮ce si臋 w granitoidzie. Ziarna maj膮 nieregularny zarys i wype艂niaj膮 pustki pomi臋dzy kryszta艂ami innych minera艂贸w. Obecno艣膰 kwarcu pozwala na odr贸偶nienie granitoid贸w od innych ska艂 magmowych g艂臋binowych, mi臋dzy innymi od gabra i diorytu.

Je艣li w skale widoczne s膮 niemal wy艂膮cznie skalenie jednego z dw贸ch ich rodzaj贸w (to znaczy tylko skalenie alkaliczne lub plagioklazy), to ska艂a jest granitoidem, ale nie granitem. Sytuacj臋 komplikuje fakt, 偶e nie zawsze uda si臋 stwierdzi膰 “na oko” (czyli makroskopowo), czy w skale reprezentowane s膮 obie grupy skaleni. Geolodzy wyr贸偶nili je na podstawie sk艂adu chemicznego, kt贸ry nie zawsze jest wyra藕nie odzwierciedlony w zewn臋trznych cechach kryszta艂贸w. W kontrowersyjnych sytuacjach bezpieczniej jest nazwa膰 ska艂臋 granitoidem, a nie granitem.

W potocznym j臋zyku cz臋sto u偶ywa si臋 terminu “granit”, odnosz膮c go do wszystkich granitoid贸w. To b艂膮d. Jest on jednak tak rozpowszechniony, 偶e w literaturze cz臋sto znajdziemy granitoidy nie b臋d膮ce granitami, kt贸re zosta艂y opisane w艂a艣nie jako granity. 艢wietny przyk艂ad stanowi膮 “granity tatrza艅skie”, kt贸re w wi臋kszo艣ci nie s膮 granitami, ale innymi odmianami granitoid贸w 鈥 g艂贸wnie tonalitami i granodiorytami.

Granitoidy w Polsce

Granitoidy Dolnego 艢l膮ska

Granitoidy mo偶na znale藕膰 na terenie Dolnego 艢l膮ska. Ich wielkie intruzje 鈥 czyli ogromne cia艂a skalne powsta艂e w wyniku zastygni臋cia stopu w komorze magmowej 鈥 widoczne s膮 na powierzchni w nast臋puj膮cych miejscach:

  • w Karkonoszach (kremowe i lekko r贸偶owe granity, zawieraj膮ce liczne du偶e kryszta艂y skaleni),
  • w rejonie Kudowy-Zdroju (ciekawe granity o r贸偶owej barwie),
  • w okolicach Strzegomia, Strzelina oraz Sob贸tki (granitoidy o jasnej barwie, zawieraj膮ce bia艂e skalenie oraz drobne plamki czarnej miki 鈥 biotytu); to z tych lokalizacji pochodz膮 granitoidowe kostki, bry艂y oraz p艂yty, wykorzystywane jako kostki brukowe oraz kamienie ozdobne,
  • na po艂udniowo-zachodnich kra艅cach Polski (tak zwane granitoidy 艂u偶yckie).
Granit strzegomski z karbonu.

Granit strzegomski, pochodz膮cy z Dolnego 艢l膮ska i licz膮cy sobie oko艂o 300 milion贸w lat. Jest to popularny kamie艅 budowlany i ozdobny, mo偶na go zobaczy膰 w chodnikach, brukach, schodach i posadzkach na terenie ca艂ej Polski.

Granit kudowski (Sudety, G贸ry Sto艂owe).

Ciekawy przyk艂ad r贸偶owego granitu z Dolnego 艢l膮ska. Takie okazy mo偶na mo偶na znale藕膰 w rejonie Kudowy-Zdroju, na pograniczu G贸r Sto艂owych. Tak jak granity ze Strzegomia i Strzelina powsta艂y one w okresie karbo艅skim, podczas orogenezy waryscyjskiej, a w okolicy Kudowy-Zdroju towarzysz膮 im dodatkowo eksploatowane dawniej z艂o偶a w臋gla kamiennego.

Kryszta艂y skaleni tkwi膮ce w skale magmowej g艂臋binowej - granicie.

Cech膮 charakterystyczn膮 granitoid贸w z Karkonoszy jest wyst臋powanie du偶ych, jasnor贸偶owych i kremowych kryszta艂贸w skaleni.

Wi臋kszo艣膰 wymienionych ska艂 (poza granitoidami 艂u偶yckimi) powsta艂a ponad 300 milion贸w lat temu, gdy dzisiejsza Europa i Ameryka P贸艂nocna po艂膮czy艂y si臋 z innymi l膮dami, tworz膮c olbrzymi kontynent Pangei (by艂a to orogeneza waryscyjska (hercy艅ska)). Dosz艂o wtedy r贸wnie偶 do przy艂膮czenia do dzisiejszej Europy wschodniej Sudet贸w, Masywu Czeskiego, a tak偶e du偶ych fragment贸w Niemiec, Francji oraz Hiszpanii. To wtedy narodzi艂a si臋 艣rodkowa i zachodnia cz臋艣膰 naszego kontynentu. Przez po艂udniowo-zachodni膮 Polsk臋 ci膮gn膮艂 si臋 w贸wczas pot臋偶ny 艂a艅cuch g贸rski, a w g艂臋bi Ziemi tworzy艂y si臋 ogromne komory wype艂nione magm膮. To w艂a艣nie te zbiorniki, po ostygni臋ciu i krystalizacji, da艂y pocz膮tek dolno艣l膮skim granitoidom. A w kotlinach, kt贸re tworzy艂y si臋 w rejonie wypi臋trzanych w贸wczas 艂a艅cuch贸w g贸rskich, powstawa艂y lasy i torfowiska. Rosn膮ce tam drzewa da艂y pocz膮tek z艂o偶om w臋gla kamiennego.

Mapa paleogeograficzna: karbon, 310 mln lat temu.

艢wiat 310 milion贸w lat temu, w karbonie. W wyniku kolizji Eurameryki i Gondwany powsta艂 ogromny kontynent Pangea. Skutkiem kolizji by艂o wypi臋trzenie olbrzymiego 艂a艅cucha g贸rskiego, ci膮gn膮cego si臋 r贸wnie偶 przez teren dzisiejszego Dolnego 艢l膮ska. To pod tymi g贸rami tworzy艂y si臋 komory magmowe, w kt贸rych krystalizowa艂y granity.

Granitoidy Tatr

S膮 to r贸偶ne odmiany granitoid贸w (granit贸w jest w艣r贸d nich stosunkowo niewiele), kt贸re tak jak granitoidy Dolnego 艢l膮ska powsta艂y 300 milion贸w lat temu, podczas tworzenia si臋 ogromnego kontynentu Pangei. Granitoidy te cz臋艣ciowo zosta艂y p贸藕niej, pod wp艂ywem nacisku Afryki na centraln膮 cz臋艣膰 kontynentu europejskiego, wyrzucone ze swej pierwotnej pozycji i nasuni臋te na p贸艂noc, na du偶o m艂odsze ska艂y osadowe. W ten spos贸b powsta艂y tak zwane p艂aszczowiny tatrza艅skie.

Granitoidy p贸艂nocnej i 艣rodkowej Polski

Sporo granitoid贸w mo偶na znale藕膰 r贸wnie偶 na terenie p贸艂nocnej i niemal ca艂ej centralnej Polski. Tereny te znalaz艂y si臋 pod grub膮 pokryw膮 lodu, kt贸ry dotar艂 do naszego kraju ze Skandynawii. Wydarzenie to mia艂o miejsce w epoce plejstocenu, a 贸wczesne zlodowacenia ust膮pi艂y ostatecznie oko艂o 12 tysi臋cy lat temu. Wraz z lodem ze Skandynawii dotar艂y do nas g艂azy i 偶wiry pochodz膮ce ze Szwecji, Finlandii, Estonii, a tak偶e z dna Ba艂tyku. W艣r贸d nich sporo jest granit贸w.

Granity ze Skandynawii maj膮 bardzo urozmaicon膮 barw臋; cz臋sto s膮 czerwone, ale r贸wnie偶 zielonkawe, czasami z czarnymi smugami. Najbardziej charakterystycznym ich elementem s膮 du偶e skalenie, barwy jasnoczerwonej, pomara艅czowej lub kremowej, cz臋sto o wyra藕nym pokroju p艂ytkowym. Opr贸cz nich w skale granitowej cz臋sto mo偶na dostrzec ma艂e, czarne kryszta艂y miki lub 鈥 rzadziej 鈥 amfiboli. Kryszta艂y kwarcu maj膮 z kolei nieregularny, niekiedy mocno zaokr膮glony kszta艂t i wype艂niaj膮 przestrzenie pomi臋dzy innymi minera艂ami. Kwarc jest z regu艂y szary, niekiedy bardzo lekko niebieskawy.

Swoimi 偶ywymi barwami granity skandynawskie zdecydowanie wyr贸偶niaj膮 si臋 na tle bia艂awych, szarych lub lekko kremowych granitoid贸w Dolnego 艢l膮ska. Inny jest tak偶e ich wiek. Granity ze Skandynawii s膮 bowiem najstarszymi ska艂ami znajdowanymi na terenie Polski. Wiele z nich ma ponad p贸艂tora miliarda lat! Powsta艂y one na wielkim kontynencie, kt贸ry 艂膮czy艂 w sobie dzisiejsz膮 Ameryk臋 P贸艂nocn膮, fragmenty Ameryki Po艂udniowej, a tak偶e p贸艂nocno-wschodni膮 Europ臋. Skandynawia znajdowa艂a si臋 na kraw臋dzi tego kontynentu, a na jej terenie tworzy艂y si臋 wysokie g贸ry przypominaj膮ce nieco wsp贸艂czesne Andy. Taka sceneria towarzyszy艂a powstawaniu granitoid贸w, kt贸re dzisiaj zbieramy na terenie p贸艂nocnej i 艣rodkowej Polski.

Wi臋cej o granitach z p贸艂nocnej Polski mo偶na przeczyta膰 w artykule Pami膮tki po epoce lodowej, czyli dwa miliardy lat historii w zasi臋gu r臋ki.

Granit swekofe艅ski.

Jasny granit z p贸艂nocnej Polski. U g贸ry widoczna zwietrza艂a otoczka tej ska艂y. Dzi臋ki niej mo偶na odr贸偶ni膰 takie granity od bia艂ych granit贸w dolno艣l膮skich. Okazy z p贸艂nocnej Polski to jedne z najstarszych ska艂, jakie mo偶na znale藕膰 na terytorium Polski. Wiele z nich ma prawie 1,8 miliarda lat! Pasek skali: 1 cm.

Granit rapakiwi (p贸艂nocna Polska), narzutniak polodowcowy.

Czerwony granit rapakiwi. Takie okazy mo偶na znale藕膰 na terenie p贸艂nocnej Polski. Zosta艂y one przyniesione przez l膮dol贸d skandynawski podczas zlodowace艅 w plejstocenie.