Zaznacz stron臋

Formy peryglacjalne

To jest strona w katalogu form rze藕by terenu zwi膮zanych z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w i l膮dolod贸w. Opisano na niej formy peryglacjalne, kt贸re wprawdzie nie maj膮 zwi膮zku z przesuwaj膮cymi si臋 masami lodu, ale powstaj膮 bardzo cz臋sto na ich przedpolu.

Strefa peryglacjalna to obszary znajduj膮ce si臋 pod wp艂ywem klimatu zimnego. Wed艂ug niekt贸rych badaczy obejmuje ona tereny, na kt贸rych 艣rednia roczna temperatura wynosi poni偶ej -1 st. C. W epoce plejstoce艅skiej strefa ta znajdowa艂a si臋 na terenie Polski, na po艂udnie od obszar贸w zaj臋tych przez pokrywy lodowe. L膮dol贸d zmienia艂 sw贸j zasi臋g, a ostatecznie wycofa艂 si臋 w kierunku p贸艂nocnym 鈥 w efekcie w艂a艣ciwie na ca艂ym terenie naszego kraju mo偶na znale藕膰 formy peryglacjalne powsta艂e w plejstocenie. Tworzy艂y si臋 one podczas kolejnych zlodowace艅 oraz pomi臋dzy nimi, dzi臋ki czemu powsta艂 skomplikowany obraz nak艂adaj膮cych si臋 na siebie form i osad贸w r贸偶nego wieku, trudnych w badaniu, ale przechowuj膮cych szczeg贸艂owe informacje o dawnym klimacie.

Formy peryglacjalne bogato wyst臋puj膮 zw艂aszcza na terenie 艣rodkowej Polski, kt贸ry bardzo d艂ugo rozwija艂 si臋 w warunkach zimnego klimatu, ale bez pokrywy l膮dolodowej (kt贸ra nie dotar艂a tam w czasie zlodowace艅 p贸艂nocnopolskich). W p贸艂nocnej cz臋艣ci kraju s膮 rzadsze 鈥 tam w zamian mo偶emy obserwowa膰 stosunkowo m艂ode i dobrze zachowane formy terenu ukszta艂towane przez l膮dol贸d skandynawski.

Wsp贸艂cze艣nie tylko niewielkie fragmenty terytorium Polski znajduj膮 si臋 w strefie przypominaj膮cej peryglacjaln膮. S膮 nimi wy偶sze partie Tatr, Karkonoszy, a tak偶e rejon Babiej G贸ry oraz 艢nie偶nika.

Wyznaczenie zasi臋gu strefy peryglacjalnej w epoce plejstoce艅skiej nie jest 艂atwe, poniewa偶 zostawi艂a ona pami膮tki znacznie bardziej rozproszone ni偶 osady i formy lodowcowe; du偶o trudniej jest wi臋c je datowa膰. Mimo to znamy bardzo wiele form powsta艂ych w warunkach peryglacjalnych. Najwa偶niejsze z nich to:

  • rumowiska skalne,
  • 艣lady (tak zwane pseudomorfozy) po dawnych klinach lodowych,
  • pozosta艂o艣ci po gruntach wzorzystych,
  • zag艂臋bienia po strukturach typu pingo,
  • a tak偶e (cz臋艣ciowo) pola wydm 艣r贸dl膮dowych,
  • oraz graniaki.

Z klimatem peryglacjalnym cz臋艣ciowo zwi膮zana jest tak偶e obecno艣膰 less贸w.

Rumowiska skalne

Powsta艂y na skutek wietrzenia litych, masywnych ska艂 w warunkach zimnego klimatu. Maj膮 one charakter pokryw oraz strumieni g艂azowych zbudowanych z ostrokraw臋dzistych fragment贸w skalnych, znajduj膮cych si臋 na wierzchowinach wzniesie艅 lub na ich stokach.

W Polsce peryglacjalne rumowiska skalne wyst臋puj膮 mi臋dzy innymi w nast臋puj膮cych miejscach:

  • Karkonosze (rumosz stanowi膮 od艂amki granit贸w karkonoskich),
  • 艢l臋偶a (rumowiska gabrowe),
  • Masyw 艢nie偶nika (rumowiska zbudowane z gnejs贸w),
  • Babia G贸ra (piaskowce magurskie),
  • Bieszczady (piaskowce),
  • G贸ry 艢wi臋tokrzyskie (piaskowce kambryjskie).
Rumowisko skalne (go艂oborze) na 艢wi臋tym Krzy偶u w G贸rach 艢wi臋tokrzyskich.

Rumowisko skalne (go艂oborze) na 艢wi臋tym Krzy偶u w G贸rach 艢wi臋tokrzyskich. Fot. Joanna Jaworska.

Rumowisko andezytowe na zboczu Bryjarki w Szczawnicy.

Rumowisko andezytowe na zboczu Bryjarki w Szczawnicy (pogranicze Pienin oraz Beskidu S膮deckiego).

Kliny lodowe

Wskazuj膮 na obecno艣膰 wiecznej zmarzliny. S膮 to szczeliny zw臋偶aj膮ce si臋 ku do艂owi, powstaj膮ce na skutek p臋kania gruntu, jego zamarzania, i wype艂niania tworz膮cych si臋 偶y艂 lodem. 艢lady dawnych klin贸w lodowych mog膮 zachowa膰 si臋 jako tak zwane pseudomorfozy po klinach lodowych, wskazuj膮ce dawny zasi臋g wiecznej zmarzliny.

Pozosta艂o艣ci klin贸w lodowych z epoki plejstoce艅skiej s膮 na terenie Polski cz臋ste i zachowane zw艂aszcza w pokrywach lessowych. Liczne s膮 mi臋dzy innymi w rejonie Sandomierza oraz na Wy偶ynie Lubelskiej. Niekiedy si臋gaj膮 one na g艂臋boko艣膰 kilku metr贸w.

Grunty wzorzyste (grunty strukturalne)

Na skutek wsp贸艂pracy proces贸w zamarzania i rozmarzania, p臋cznienia i sortowania osadu powstaj膮 regularne, przestrzennie uporz膮dkowane uk艂ady powierzchni gruntu. S膮 one cz臋ste na obszarach tundrowych. Grunty te maj膮 posta膰 wielobok贸w, sieci i pas贸w kamienistych. Wi臋ksze od艂amki skalne s膮 w nich uporz膮dkowane w postaci pier艣cieni otaczaj膮cych wyspy zbudowane z drobniejszego materia艂u.

W Polsce dobrze zachowane grunty tego rodzaju, pochodz膮ce z epoki plejstoce艅skiej, znajduj膮 si臋 w Karkonoszach.

Grunty wzorzyste w Karkonoszach.

Grunty wzorzyste w Karkonoszach. Zdj臋cie pochodzi z pracy Marek K艡铆啪ek, David Krause, Tom谩拧 Uxa, Zbyn臎k Engel, V谩clav Treml & Andrzej Traczyk (2019) Patterned ground above the alpine timberline in the High Sudetes, Central Europe, Journal of Maps, 15:2, 563-569 (fig. 3).

Grunty wzorzyste w Karkonoszach.

Grunty wzorzyste w Karkonoszach. Zdj臋cie pochodzi z pracy Marek K艡铆啪ek, David Krause, Tom谩拧 Uxa, Zbyn臎k Engel, V谩clav Treml & Andrzej Traczyk (2019) Patterned ground above the alpine timberline in the High Sudetes, Central Europe, Journal of Maps, 15:2, 563-569 (fig. 3).

Pingo

Pag贸rki z j膮drem lodowym o wysoko艣ci od kilkunastu do kilkudziesi臋ciu metr贸w oraz 艣rednicy kilkuset metr贸w. Powstaj膮 w strefie peryglacjalnej w lu藕nym osadzie. Tworz膮 si臋 na skutek zamarzania wody gruntowej, wypychaj膮cej pod ci艣nieniem le偶膮cy powy偶ej grunt. Prowadzi to do powstania szczelin ods艂aniaj膮cych lodowe j膮dro pag贸rka, co umo偶liwia jego wytapianie si臋. W efekcie dochodzi do zaniku wzniesienia, jednak wok贸艂 dawnego lodowego j膮dra pozostaje wa艂, przypominaj膮cy nieco struktury otaczaj膮ce krater meteorytowy znajduj膮cy si臋 w lu藕nym osadzie. W centrum dawnego pingo tworzy si臋 natomiast bezodp艂ywowe zag艂臋bienie oraz 鈥 cz臋sto 鈥 jezioro. Proces powstawania i zaniku pag贸rka lodowego trwa co najmniej setki lat.

Z terenu Polski znane s膮 zag艂臋bienia post-pingo, czyli pozosta艂e po dawnych pingo, istniej膮cych w epoce plejstoce艅skiej. W naszej aktualnej strefie klimatycznej struktury takie nie mog膮 si臋 oczywi艣cie tworzy膰.

Pola wydmowe

Wielkie wydmy 艣r贸dl膮dowe, poro艣ni臋te borami (na przyk艂ad Puszczy Noteckiej), by艂y aktywne u schy艂ku epoki plejstoce艅skiej, a wi臋c jeszcze w warunkach klimatu peryglacjalnego. Powsta艂y one wskutek dzia艂alno艣ci wiatru na obszarach przykrytych piaskami:

  • rzecznymi, od艂o偶onymi na dnach pradolin mi臋dzy innymi przez wody p艂yn膮ce bardzo szerokim korytem w kierunku zachodnim, r贸wnolegle do znajduj膮cego si臋 dalej na p贸艂noc czo艂a l膮dolodu,
  • r贸wnin sandrowych, utworzonych przez rzeki roztokowe wp艂ywaj膮ce wieloma korytami ze znajduj膮cych si臋 dalej na p贸艂noc czasz lodowych.

Bardzo wiele z tych wydm to tak zwane wydmy paraboliczne, maj膮ce posta膰 艂uku z wysuni臋t膮 do przodu centraln膮 cz臋艣ci膮.

Wydma Pustelnia w Puszczy Noteckiej.

Wydma Pustelnia w Puszczy Noteckiej.

Pokrywy lessowe

Lessy 鈥 osady pochodzenia wiatrowego (eolicznego), sk艂adaj膮ce si臋 z ziaren kwarcu we frakcji py艂owej, czyli o 艣rednicach najcz臋艣ciej oko艂o 0,02-0,04 milimetra 鈥 przez wiele lat wi膮zano ze zlodowaceniami plejstoce艅skimi i z panuj膮cymi na ich przedpolu warunkami peryglacjalnymi. Rzeczywi艣cie, zwarte pokrywy lessowe cz臋sto wyst臋puj膮 na po艂udnie (w przypadku p贸艂kuli p贸艂nocnej) od obszar贸w zaj臋tych w epoce plejstoce艅skiej przez l膮dolody. Uwa偶ano, 偶e py艂u dostarczy艂y procesy erozji glacjalnej (zwi膮zanej z dzia艂alno艣ci膮 lodu lodowcowego 鈥 zw艂aszcza 艣cieranie), a tak偶e wietrzenie w surowym klimacie peryglacjalnym. Tak uzyskany materia艂 by艂 przenoszony przez wiatr na obszarach pozbawionych ro艣linno艣ci.

Wsp贸艂czesne badania nie wykluczaj膮 takiego pochodzenia osad贸w lessowych. Znane s膮 jednak inne 藕r贸d艂a materia艂u. Co wi臋cej, pokrywy less贸w europejskich oraz azjatyckich nie maj膮 wsz臋dzie takiej samej genezy. Tym niemniej w wielu 藕r贸d艂ach lessy wci膮偶 s膮 umieszczane jako przejaw dzia艂alno艣ci wiatru w klimacie peryglacjalnym. W przypadku naszych, polskich pokryw lessowych jest w tym wiele prawdy, jednak warto pami臋ta膰, 偶e ich geneza jest bardziej skomplikowana.

Graniaki (wielogra艅ce)

Fragmenty skalne posiadaj膮ce jedn膮 lub kilka g艂adkich 艣cian zorientowanych wzgl臋dem siebie pod r贸偶nym k膮tem i oddzielonych ostrymi kraw臋dziami. Powierzchnie te nie musz膮 by膰 idealnie g艂adkie. Cz臋sto spotykane s膮 na nich rowki oraz jamki.

Wyg艂adzone powierzchnie by艂y skierowane prostopadle do dominuj膮cego kierunku wiatru. Istnienie wielu takich 艣cian na jednym okazie mo偶e wskazywa膰 na zmian臋 jego po艂o偶enia (i strony dowietrznej), lub na r贸偶ne kierunki dominuj膮cych wiatr贸w.

Bior膮c pod uwag臋 ich genez臋, graniaki s膮 zatem formami zwi膮zanymi z niszcz膮c膮 dzia艂alno艣ci膮 wiatru (czyli formami eolicznymi). W Polsce jednak powstawa艂y one w du偶ej mierze w trakcie epoki plejstoce艅skiej, na przedpolu pokryw lodowych. Powierzchnie wyg艂adzone na skutek erozji wiatrowej (czyli eolicznej) spotykane s膮 na g艂azach narzutowych. To dlatego graniaki zosta艂y tutaj umieszczone w katalogu form peryglacjalnych. Warto jednak pami臋ta膰, 偶e czynnikiem prowadz膮cym do ich powstania by艂 wiatr, a nie sam zimny klimat plejstocenu.