Zaznacz stron臋

Korund (w tym rubin i szafir)

Bardzo twardy minera艂 (9 stopie艅 w skali twardo艣ci Mohsa) 鈥 ust臋puje jedynie diamentowi. Chemicznie stanowi tlenek glinu, niekiedy z domieszkami 偶elaza, chromu oraz tytanu. Ze wzgl臋du na swoj膮 twardo艣膰 nadaje si臋 do produkcji materia艂贸w 艣ciernych, zw艂aszcza jego odmiany drobnokrystaliczne i ziarniste. Otrzymywany jest tak偶e w spos贸b syntetyczny.

Korund tworzy kryszta艂y o pokroju s艂upowym, niekiedy do艣膰 du偶e. Cz臋ste s膮 zrosty dw贸ch (bli藕niaki), a tak偶e wielu kryszta艂贸w (bli藕niaki wielokrotne). Korund nie wykazuje 艂upliwo艣ci, cho膰 posiada preferowane kierunki p臋kania r贸偶nie po艂o偶one w stosunku do 艣cian s艂upa. Prze艂am jest muszlowy lub zadziorowaty, a po艂ysk szklisty, po oszlifowaniu nabieraj膮cy nieco cech po艂ysku diamentowego.

Ciemno zabarwione odmiany korundu wykazuj膮 dychroizm 鈥 zdolno艣膰 do zmiany barwy w zale偶no艣ci od po艂o偶enia kryszta艂u wzgl臋dem 藕r贸d艂a 艣wiat艂a. Najwyra藕niej jest on obserwowany w kierunkach prostopad艂ych do najd艂u偶szej osi kryszta艂贸w. Okazy czerwone mog膮 zmienia膰 barw臋 pomi臋dzy ciemno- i bladoczerwon膮; niebieskie staj膮 si臋 偶贸艂tawoniebieskie. Niekt贸re odmiany mog膮 ponadto wykazywa膰 zjawisko asteryzmu 鈥 na skutek obecno艣ci drobnych wrostk贸w (inkluzji) wewn膮trz kryszta艂u na powierzchni oszlifowanego kamienia pojawia si臋 po艂yskuj膮ca gwiazda.

Rubin (odmiana korundu) na kalcycie. Okaz z Wietnamu.

Rubin (odmiana korundu) na kalcycie. Okaz z Wietnamu. Rubin ma 2 cm 艣rednicy. Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.

Niekt贸re odmiany korundu s膮 kamieniami szlachetnymi. Dotyczy to odmian przezroczystych:

  • rubin 鈥 ciemnoczerwona odmiana,
  • szafir 鈥 odmiana niebieska.

One r贸wnie偶 mog膮 wyst臋powa膰 zar贸wno w postaci naturalnej, jak i syntetycznej. Czerwone zabarwienie zwi膮zane jest z domieszkami chromu, niebieskie 鈥 tytanu, natomiast 偶elazo jest odpowiedzialne za spektrum kolor贸w od 偶贸艂ci do ciemnobrunatnej, a nawet czarnej barwy. Zabarwienie nie zawsze jest jednolite. W kryszta艂ach mog膮 wyst臋powa膰 pasy o r贸偶nych odcieniach; niekiedy pojawiaj膮 si臋 r贸wnie偶 bezbarwne smugi.

Szafiry z r贸偶nych lokalizacji r贸偶ni膮 si臋 nieco zabarwieniem. Niekt贸re z odmian uzyska艂y w艂asne nazwy, w艣r贸d nich najbardziej znane s膮 szafiry o barwie b艂臋kitu kaszmirskiego. Z kolei bezbarwne korundy nazywane s膮 niekiedy bia艂ymi szafirami lub leukoszafirami.

Szlachetne odmiany korundu s膮 od wiek贸w cenione na Dalekim Wschodzie. Tam te偶 znajduj膮 si臋 najbardziej znane stanowiska tych kamieni (Indie, Sri Lanka, Tajlandia).

Kryszta艂y korundu bez warto艣ci ozdobnych.

Kryszta艂y korundu bez warto艣ci ozdobnych. Fot. ZngZng, Wikimedia Commons.

Pi臋kno przezroczystych korund贸w jest uwydatnianie poprzez szlifowanie. Rubinom nadaje si臋 form臋 kaboszon贸w, a tak偶e stosuje si臋 szlify p艂askie. W przypadku szafir贸w dobrze sprawdza si臋 szlif diamentowy oraz schodkowy.

Korund pojawia si臋 w ska艂ach magmowych (zw艂aszcza sjenitach, a tak偶e granitoidach oraz ich grubokrystalicznej odmianie 鈥 pegmatytach). Jest obecny r贸wnie偶 w ska艂ach przeobra偶onych. W Polsce stanowi rzadko艣膰. Kamienie przypominaj膮ce szafir, zabarwione na lekko niebieski kolor znane s膮 z Wilczej Por臋by w Karpaczu.

Ze wzgl臋du na swoj膮 wysok膮 twardo艣膰 i du偶膮 odporno艣膰 korund zachowuje si臋 te偶 w ska艂ach osadowych, nawet po zniszczeniu innych minera艂贸w wchodz膮cych w sk艂ad ska艂y macierzystej, i mo偶e by膰 transportowany na du偶e odleg艂o艣ci. Dzi臋ki temu jest on te偶 znajdowany w osadach rzecznych 鈥 w Polsce na przyk艂ad w piaskach z okolic Z艂otoryi.

Okazy korundu nie maj膮ce znaczenia jubilerskiego mog膮 by膰 bardzo du偶e. Z RPA znane s膮 kryszta艂y o d艂ugo艣ci do 25 cm, wa偶膮ce niemal 150 kg.

Rubin

Czerwono zabarwiona, przezroczysta odmiana korundu. Sw贸j intensywny kolor zawdzi臋cza 艣ladowym ilo艣ciom chromu znajduj膮cego si臋 w sieci krystalicznej tlenku glinu, czyli w艂a艣ciwego minera艂u korundu. Odcie艅 br膮zowy zwi膮zany jest natomiast z obecno艣ci膮 偶elaza. Dla rubin贸w charakterystyczne s膮 wrostki (inkluzje) innych minera艂贸w, zw艂aszcza rutylu. S膮 one odpowiedzialne za niekt贸re efekty optyczne, w tym asteryzm.

Rubiny krystalizuj膮 cz臋sto w postaci sze艣ciobocznych s艂up贸w. Nie wykazuj膮 艂upliwo艣ci, a prze艂am jest nier贸wny. Po艂yskuj膮 szkli艣cie. Niekiedy zawieraj膮 igie艂kowe wrostki minera艂u rutylu.

Rubin (odmiana korundu) razem z zoisytem. Okaz z Tanzanii, era neoproterozoiczna.

Rubin (odmiana korundu) razem z zoisytem. Okaz z Tanzanii, era neoproterozoiczna. Fot. James St. John, licencja Creative Commons.

Najbardziej cenione rubiny pochodz膮 z Myanmaru. Wydobywano je tam co najmniej od XVI wieku. Stamt膮d znane s膮 te偶 najwi臋ksze okazy, wa偶膮ce ponad tysi膮c karat贸w. Bogatsze z艂o偶a znajduj膮 si臋 w s膮siedniej Tajlandii, ale ich czerwie艅 jest mniej intensywna: wykazuj膮 one br膮zowe i brunatne odcienie. Rubiny znajdowane s膮 r贸wnie偶 w Pakistanie, a tak偶e w Tanzanii (maj膮 tam one charakterystyczny pokr贸j kr贸tkos艂upowy i tkwi膮 w jaskrawozielonym tle skalnym). Inne stanowiska znane s膮 z terytorium Afganistanu, Angoli, Australii, Brazylii, Chinach, Indii, Kenii, Rosji, Stan贸w Zjednoczonych (Karolina P贸艂nocna i Po艂udniowa, Montana) oraz Zambii.

Rubiny pojawiaj膮 si臋 w ska艂ach przeobra偶onych (np. w Kenii), magmowych g艂臋binowych, a tak偶e magmowych wulkanicznych (na przyk艂ad w Tajlandii). Ich zawarto艣膰 w nich jest jednak na tyle niewielka, 偶e preferowane jest pozyskiwanie okaz贸w ze z艂贸偶 wt贸rnych, osadowych, czyli na przyk艂ad z osad贸w rzek zawieraj膮cych okruchy niszczonych ska艂 macierzystych rubin贸w. Ze wzgl臋du na swoj膮 twardo艣膰 korund mo偶e bowiem przetrwa膰 dzia艂anie intensywnych proces贸w wietrzenia oraz erozji. Rubiny na wt贸rnym z艂o偶u znane s膮 przede wszystkim z Myanmaru, Sri Lanki oraz Tajlandii. 呕wiry rzeczne s膮 p艂ukane, zag臋szczane, a nast臋pnie r臋cznie sortowane. W z艂o偶ach z Myanmaru znajdowane s膮 tak偶e liczne inne kamienie szlachetne, w tym beryle, chryzoberyle, cyrkony, granaty, szafiry i turmaliny. W聽sprzeda偶y znajduj膮 si臋 tak偶e ozdobne kawa艂ki zielonkawej ska艂y pochodz膮cej z Tanzanii, nazywanej anyolitem lub ska艂膮 zoisytow膮, w kt贸rej tkwi膮 du偶e rubiny, niemaj膮ce jednak warto艣ci jubilerskiej.

Rubiny szlifowane s膮 fasetkowo lub do postaci kaboszon贸w. Od ko艅ca XIX wieku produkowane s膮 syntetyczne rubiny 鈥 by艂y to jedne z pierwszych sztucznych kamieni maj膮cych zast膮pi膰 naturalne kamienie szlachetne.

Szafir

Mianem szafiru najcz臋艣ciej okre艣la si臋 niebiesko zabarwiony korund, jednak do grupy szafiru zaliczane s膮 tak偶e inne zabarwione korundy, poza rubinami 鈥 a wi臋c czarne, zielone, 偶贸艂te. Barwa niebieska jest skutkiem obecno艣ci w sieci krystalicznej 艣ladowych ilo艣ci tytanu oraz 偶elaza. Dla wielu szafir贸w charakterystyczne s膮 drobne inkluzje w postaci p臋cherzyk贸w cieczy.

Tak jak inne korundy szafir jest bardzo twardy (stopie艅 9 w skali Mohsa), wykazuje szklisty po艂ysk i brak 艂upliwo艣ci, a jego prze艂am jest nier贸wny b膮d藕 muszlowy. Cz臋sto wykazuje nier贸wne zabarwienie, na przyk艂ad przechodz膮ce od odcienia niebieskiego a偶 po prawie bezbarwn膮 cz臋艣膰 kryszta艂u.

Szafir (odmiana korundu) ze Sri Lanki.

Szafir (odmiana korundu) ze Sri Lanki. Fot. James St. John, licencja Creative Commons.

Szafiry znane s膮 zw艂aszcza z Myanmaru, Kaszmiru, Sri Lanki (g艂贸wnie ze z艂贸偶 wt贸rnych) oraz Australii (Nowa Po艂udniowa Walia, Queensland, Tasmania). Wyst臋puj膮 r贸wnie偶 w Brazylii, Finlandii, Indiach, Kambod偶y, Kenii, Malawi, Tajlandii, Tanzanii, USA (Montana) oraz Zimbabwe. Odcie艅 kryszta艂u jest wskaz贸wk膮 przy ustalaniu miejsca jego pochodzenia.

Niekt贸re okazy szafir贸w s膮 bardzo du偶e. Z Myanmaru znany jest szafir wa偶膮cy niemal 1000 karat贸w, czyli prawie 200 gram贸w.

Leukoszafir

Bezbarwna i ca艂kowicie przezroczysta odmiana korundu. Spotykany na Sri Lance (na wt贸rnym z艂o偶u, w rzecznych 偶wirach), a tak偶e w Stanach Zjednoczonych (w stanie Montana). Szlifowany fasetkowo oraz w postaci kaboszon贸w.

Polskie korundy

Korundy jest stosunkowo rzadkim minera艂em polskich ska艂 (czyli tak zwanym minera艂em akcesorycznym). Dotyczy to zw艂aszcza szlachetnych odmian tego minera艂u. Jego stanowiska zlokalizowane s膮 na Dolnym 艢l膮sku:

  • Wilcza Por臋ba w Karpaczu 鈥 w pegmatytach kryszta艂ki korundu; w Kruczych Ska艂ach w Wilczej Por臋bie pojawiaj膮 si臋 bia艂e lub bladoniebieskie korundy (szafiry), prze艣wiecaj膮ce do przezroczystych, do 1-5 cm 艣rednicy wed艂ug r贸偶nych 藕r贸de艂,
  • Miedzianka ko艂o Janowic Wielkich 鈥 w hornfelsach (ska艂y przeobra偶one) na p贸艂nocno-wschodnich zboczach g贸ry Wo艂ek, mikroskopijne ziarna o 艣rednicach u艂amk贸w milimetra,
  • Bystrzyca G贸rna w G贸rach Sowich 鈥 enklawy eklogit贸w amfibolowych tkwi膮ce w skale granulitowej (rodzaj ska艂y przeobra偶onej) zawieraj膮 korund, przede wszystkim drobne szare ziarna oraz niewielkie, pojedyncze rubiny, znane z kamienio艂omu oko艂o 700 m na po艂udnie od miejscowo艣ci; pojawiaj膮 si臋 te偶 nieregularne szcz膮tki wi臋kszych kryszta艂贸w o pokroju tabliczkowym oraz niewielkie pr臋ciki lub tabliczki skupione w gronach; korund jest prawdopodobnie produktem rozpadu innych minera艂u, przypuszczalnie dystenu,
  • Podzamek ko艂o K艂odzka 鈥 w granitoidach Podzameckiej Kopy, w enklawach hornfels贸w (ska艂y przeobra偶one), s艂upkowe lub nieprawid艂owo wykszta艂cone, drobne ziarna,
  • 呕elazno ko艂o K艂odzka 鈥 w starych kamienio艂omach na wsch贸d od szosy 呕elazno-K艂odzko, w hornfelsach s膮siaduj膮cych z granitoidami, nieprawid艂owo wykszta艂cone ziarna,
  • Bielice ko艂o Stronia 艢l膮skiego 鈥 szczyt i p贸艂nocny stok g贸ry Kowad艂o, w hornblendytach i perydotytach hornblendowych, a tak偶e w amfibolitach 鈥 ziarna korundu, skupienia z艂o偶one z ziaren r贸偶nych rozmiar贸w, pojedyncze kryszta艂y, nieprawid艂owo wykszta艂cone ziarna,
  • Legnickie Pole,Miko艂ajowice, W膮dro偶e Wielkie 鈥 korundy na wt贸rnym z艂o偶u (w skale osadowej), w przedplejstoce艅skich piaskach z艂otono艣nych; wykazuj膮 pokr贸j s艂upkowy i beczu艂kowaty, g艂贸wnie bladoniebieskie z odcieniem zielonkawym szafiry, te偶 na zwa艂ach dawnych kopalni z艂ota, pochodz膮ce z bazalt贸w,
  • 艁azany ko艂o 艢widnicy 鈥 w niewielkim starym kamienio艂omie na wzg贸rzu 1 km na p贸艂noc od wsi, w 艂upkach hornfelsowych, nawet do 2% obj臋to艣ci ska艂y, nieprawid艂owo wykszta艂cone ziarna, czasami skupione w agregaty,
  • okolice Lw贸wka 艢l膮skiego 鈥 bardzo niewiele mikroskopijnych szafir贸w w plioce艅skich 偶wirach z艂otono艣nych, na wysoko艣ci 230-240 m n.p.m.,
  • Hala Izerska, 偶wiry doliny Izerki, Jagni臋cy Potok (dop艂yw Izery) 鈥 du偶e koncentracje drobnych ziaren minera艂贸w ci臋偶kich, w tym czerwone i czarne spinele, cyrkony, hiacynty, korundy czasem z widocznym zjawiskiem asteryzmu (tzw. szafir gwia藕dzisty),
  • Pog贸rze Izerskie 鈥 w osadach rzecznych, obtoczone beczu艂kowate i s艂upowe kryszta艂y, niebieskie, r贸偶owofioletowe, 艣rednica do 2 mm,
  • Siedl臋cin ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 na prawym brzegu Bobru w prze艂omie, drobne ziarna w gnejsach (czyli ska艂ach przeobra偶onych),
  • Szyszkowa G贸rna, aluwia doliny Kwisy w rejonie Le艣nej 鈥 korundy nieforemne, beczu艂kowate, s艂upowe, 艣rednica 0,5-2 mm; te偶 dobrze obtoczone, sp艂aszczone ziarna r贸偶owe, b艂臋kitne, fioletowe, sine,
  • Z艂otoryja 鈥 w piaskach z艂otono艣nych wsp贸艂czesnych, polodowcowych i plioce艅skich, pojedyncze ziarna korundu, w plioce艅skich osadach szafiry i rubiny, ziarna o 艣rednicy do 0,6 mm, rubiny czerwone, brunatnoczerwone, blador贸偶owe; szafiry od jasno- do ciemnoniebieskich; opr贸cz korundu inne minera艂y ci臋偶kie: cyrkon, rutyl, epidot, dysten, turmalin, spinel, granaty, ilmenit); macierzyste ska艂y tych z艂贸偶 okruchowych znajduj膮 si臋 w Karkonoszach oraz G贸rach Izerskich.