Kwarc

Minerał wyróżniający się wysoką twardością. Nie da się go zarysować stalowymi przedmiotami. Drugą cechą odróżniającą kwarc od wielu innych głównych minerałów jest brak łupliwości i przełam muszlowy. Pięknie wykształcone kryształy nie stanowią rzadkości, ale początkujący poszukiwacz skał raczej ich nie znajdzie. W Polsce występują one głównie na Przedgórzu Sudeckim. Niekiedy można również znaleźć drobne kryształki na północy i w centrum kraju, a także w Karpatach.

Kwarc ma z reguły postać zaokrąglonych, białawych lub szarych ziaren. Nieregularne kształty zawdzięcza on temu, że krystalizuje w głębi Ziemi z gorącego stopu skalnego (czyli magmy) jako jeden z ostatnich minerałów. Może on więc jedynie wypełnić pustki pomiędzy już istniejącymi ziarnami mineralnymi, co utrudnia mu wykształcenie pięknych kryształów. Nieregularne ziarna kwarcu są też skutkiem braku łupliwości.

Kwarc o różnym zabarwieniu: ametyst, cytryn, kwarc różowy i bezbarwny kryształ górski.

Odmiany minerału kwarcu o różnym zabarwieniu. U góry po lewej znajduje się szczotka fioletowego ametystu (fot. zelenka68; Fotolia.com). U góry po prawej stronie: cytryn. U dołu po lewej: kwarc różowy (oba zdjęcia: bjphotographs; Fotolia.com). U dołu po prawej: kryształ górski (fot. by-studio; Fotolia.com). Tylko w przypadku ametystu i kryształu górskiego widoczne są ściany kryształów.

Zabarwienie kwarcu jest bardzo zróżnicowane. Minerał ten jest teoretycznie przezroczysty, ale obecność licznych domieszek sprawia, że z reguły jego kolor oscyluje pomiędzy bielą, a szarością, sięgając niemal prawie czerni. Częste są także kwarce różowe, a na północy Polski mają one niekiedy barwę lekko niebieską.

Kwarc jest bardzo odporny na działanie procesów wietrzenia, które niszczą minerały. Wynika to częściowo z jego wysokiej twardości, ale także z faktu, że z trudem wchodzi on w reakcje chemiczne z roztworami wodnymi. Często się więc zdarza, że z niszczonych skał pozostają tylko ziarna kwarcu. Wszystkie inne minerały są likwidowane. Ziarna kwarcu są transportowane na duże odległości, aż staną się częścią piasku na morskiej plaży. Piaski w naszej strefie klimatycznej zbudowane są niemal wyłącznie z zaokrąglonych ziarenek kwarcu!

Obtoczony kwarc staje się piaskiem (sypką skałą osadową), która po milionach lat zamieni się w twardą, litą skałę osadową — piaskowiec. Te skały są zbudowane z reguły z okrągłych ziaren kwarcu.

Zdjęcie piasku i piaskowca.

Z lewej strony: piasek na bałtyckiej plaży składa się głównie z kulistych ziaren kwarcu. Po prawej piaskowiec — skała osadowa zbudowana najczęściej z ziaren kwarcu.

Kwarc w Polsce

To najbardziej wszędobylski minerał. W każdym miejscu w Polsce można podnieść kawałek litej skały lub garść jakiejkolwiek skały sypkiej i znaleźć w niej kryształy lub obtoczone ziarna kwarcu. Oto przykłady:

  • piasek na plaży morskiej zbudowany jest głównie z okrągłych ziaren kwarcu,
  • kawałki skał znajdowane w północnej i centralnej Polsce (tam, gdzie dotarł lądolód plejstoceński), które mają czerwonawą barwę, bardzo często zawierają kwarc,
  • dolnośląskie skały granitoidowe również zawierają ziarna kwarcu; granity te można zobaczyć w Karkonoszach, w okolicach Kudowy-Zdroju, w rejonie Strzegomia, Strzelina oraz Sobótki,
  • granitoidy tatrzańskie też zawierają kwarc,
  • tak zwane piaskowce fliszowe, które można zobaczyć w Beskidach oraz Bieszczadach zbudowane są głównie z kwarcu,
  • piaskowce, które tworzą fantastyczne skałki Gór Stołowych (Sudety), składają się niemal wyłącznie z kwarcu,
    piaskowce z województwa świętokrzyskiego też zawierają kwarc; minerał ten znajduje się we wszystkich tych skałach, niezależnie od ich wieku oraz barwy (niekiedy są one białe, ale często również czerwone).

Cenne odmiany kwarcu

Choć kwarc jest pospolitym minerałem, to jednak jego niektóre, szczególnie piękne odmiany są cenionymi kamieniami ozdobnymi. Dotyczy to przede wszystkim następujących kryształów:

  • bezbarwnych, określanych mianem kryształu górskiego,
  • białych — jest to kwarc mleczny,
  • żółtych — cytryn,
  • różowych — kwarc różowy,
  • zielonych — awenturyn,
  • fioletowych — ametyst,
  • beżowych, brunatnych, brązowych, ciemnobrunatnych do prawie czarnych —
    kwarc dymny,
  • ciemnoszarych i czarnych — morion.
Tygrysie oko - kamień ozdobny.

Efekt kociego oka widoczny na wypolerowanej powierzchni kamienia nazywanego tygrysim okiem.

Niekiedy kwarc zawiera również włókniste wrostki innych minerałów. Ich obecność powoduje pojawienie się charakterystycznej migotliwości, nazywanej często „efektem kociego oka”. Rodzaj wrostków decyduje o barwie tego zjawiska optycznego. Kamienie wykazujące efekt kociego oka mają różne nazwy w zależności od barwy. Najbardziej znana odmiana kwarcu z wrostkami to tygrysie oko. Wszystkie te kamienie, niezależnie od barwy, ujawniają migotliwy pas przesuwający się po powierzchni kamienia wraz z jego obracaniem.

Cenne minerały spokrewnione z kwarcem

Kwarc to chemicznie dwutlenek krzemu (związek ten jest też określany mianem krzemionki). Jako minerał z krwi i kości kwarc ma strukturę krystaliczną. Istnieją jednak także bezpostaciowe oraz skrytokrystaliczne postaci krzemionki. Są to między innymi:

  • chalcedon — skrytokrystaliczna postać krzemionki; kryształy mają najczęściej włóknisty pokrój i są niedostrzegalne gołym okiem; w zależności od barwy wydzielane są liczne odmiany chalcedonu,
  • chryzopraz — jest to zielona odmiana chalcedonu; wiele pięknych okazów pochodzi z Polski: z Dolnego Śląska, głównie z rejonu miejscowości Szklary,
  • różnobarwne wstęgi chalcedonu budują agat — jeden z najbardziej znanych polskich kamieni ozdobnych,
  • opal — jest to bezpostaciowa krzemionka (żel), a zarazem ceniony kamień ozdobny, cieszący oko efektem optycznym noszącym nazwę opalizacji; zjawisko to polega na plamistej grze barw związanej z załamaniem się oraz odbiciem światła od mikroskopijnych kulek krzemionki; inny ciekawy efekt charakterystyczny dla opalu to opalescencja — migotliwa poświata ujawniająca się na powierzchni opali. Opal nie wykazuje postaci krystalicznej, a więc nie jest minerałem. Należy go określać mianem mineraloidu.
Chalcedon i chryzopraz.

Z lewej strony: chalcedon. Z prawej: jego zielona odmiana nazywana chryzoprazem (fot. allocricetulus; Fotolia.com).

Kamienie ozdobne Polski - agat.

Agat z okolic Świerzawy w Górach Kaczawskich. Ten najbardziej znany polski kamień ozdobny zbudowany jest z warstewek chalcedonu, a jego geneza związana jest z wulkanami, które działały na terenie dzisiejszego Dolnego Śląska przed ponad 250 milionami lat.

Kwarc – jak rozpoznać?

Wysoka twardość (7, nie da się go zarysować stalowym przedmiotem); brak powierzchni łupliwości; często tworzy nieregularne lub okrągłe ziarna; obecny w większości skał (wyjątki stanowią na przykład bazalty i serpentynity, a także niektóre porfiry).

Kryształy kwarcu w granitoidzie.

Kryształy kwarcu znajdujące się w skale granitoidowej. Ziarna mają nieregularny zarys i wypełniają pustki pomiędzy kryształami innych minerałów.

Kryształy kwarcu tkwiące w porfirze (oznaczone strzałkami).

Kryształy kwarcu tkwiące w porfirze (oznaczone strzałkami).

"Minerały i skały. Jak znaleźć i rozpoznać?" Podręcznik - okładka.

Pobierz bezpłatny podręcznik "Minerały i skały"

Proszę o wpisanie adresu email, na który przysłany zostanie e-book, a w przyszłości jego nowe wersje oraz inne nasze książki!  

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez Pawła Wolniewicza wykonującego działalność gospodarczą pod firmą Żywa Planeta Paweł Wolniewicz - administratora danych osobowych - w celu przesyłania informacji handlowej w formie elektronicznej (newsletter).