Zaznacz stron臋

Kwarc

Minera艂 wyr贸偶niaj膮cy si臋 wysok膮 twardo艣ci膮 (stopie艅 7 w skali Mohsa). Nie da si臋 go zarysowa膰 stalowymi przedmiotami. Drug膮 cech膮 odr贸偶niaj膮c膮 kwarc od wielu innych g艂贸wnych minera艂贸w jest brak 艂upliwo艣ci i prze艂am muszlowy. Wykazuje g臋sto艣膰 oko艂o 2,65 g/cm3. Powierzchnie kryszta艂贸w po艂yskuj膮 szkli艣cie, a powierzchnie prze艂amu – t艂usto.

Pi臋kne kryszta艂y kwarcu w postaci s艂up贸w, cz臋sto poprzecznie pr膮偶kowanych, nie stanowi膮 rzadko艣ci, ale zdecydowanie najcz臋艣ciej spotykane s膮 nieregularne ziarna tkwi膮ce w skale pomi臋dzy innymi minera艂ami. W Polsce prawid艂owo wykszta艂cone kryszta艂y kwarcu wyst臋puj膮 g艂贸wnie na Przedg贸rzu Sudeckim. Niekiedy mo偶na r贸wnie偶 znale藕膰 drobne kryszta艂ki na p贸艂nocy i w centrum kraju, a tak偶e w Karpatach. Z terenu Beskid贸w znane s膮 drobne, kr贸tkos艂upowe, po艂yskuj膮ce kryszta艂ki kwarcu, nazywane diamentami marmaroskimi (nie s膮 to jednak prawdziwe diamenty).

Kwarc ma z regu艂y posta膰 zaokr膮glonych, bia艂awych lub szarych ziaren. Nieregularne kszta艂ty zawdzi臋cza on temu, 偶e krystalizuje w g艂臋bi Ziemi z gor膮cego stopu skalnego (czyli magmy) jako jeden z ostatnich minera艂贸w. Mo偶e on wi臋c jedynie wype艂ni膰 pustki pomi臋dzy ju偶 istniej膮cymi ziarnami mineralnymi, co utrudnia mu wykszta艂cenie pi臋knych kryszta艂贸w. Nieregularne ziarna kwarcu s膮 te偶 skutkiem braku 艂upliwo艣ci.

Kwarc o r贸偶nym zabarwieniu: ametyst, cytryn, kwarc r贸偶owy i bezbarwny kryszta艂 g贸rski.

Odmiany minera艂u kwarcu o r贸偶nym zabarwieniu. U g贸ry po lewej znajduje si臋 szczotka fioletowego ametystu (fot. zelenka68; Fotolia.com). U g贸ry po prawej stronie: cytryn. U do艂u po lewej: kwarc r贸偶owy (oba zdj臋cia: bjphotographs; Fotolia.com). U do艂u po prawej: kryszta艂 g贸rski (fot. by-studio; Fotolia.com). Tylko w przypadku ametystu i kryszta艂u g贸rskiego widoczne s膮 艣ciany kryszta艂贸w.

Zabarwienie kwarcu jest bardzo zr贸偶nicowane. Czysty minera艂 jest przezroczysty, ale obecno艣膰 domieszek, wrostk贸w we wn臋trzu kryszta艂u, a tak偶e oddzia艂ywanie promieniowania jonizuj膮cego sprawiaj膮, 偶e z regu艂y jego kolor oscyluje pomi臋dzy biel膮, a szaro艣ci膮, si臋gaj膮c niemal prawie czerni. Cz臋ste s膮 tak偶e kwarce r贸偶owe, a na p贸艂nocy Polski maj膮 one niekiedy barw臋 lekko niebiesk膮.

Kwarc jest bardzo odporny聽na dzia艂anie proces贸w wietrzenia, kt贸re niszcz膮 minera艂y. Wynika to cz臋艣ciowo z jego wysokiej twardo艣ci, ale tak偶e z faktu, 偶e z trudem wchodzi on w reakcje chemiczne z roztworami wodnymi. Cz臋sto si臋 wi臋c zdarza, 偶e z niszczonych ska艂 pozostaj膮 tylko ziarna聽kwarcu. Wszystkie inne minera艂y s膮 likwidowane. Ziarna kwarcu s膮 transportowane na du偶e odleg艂o艣ci, a偶 stan膮 si臋 cz臋艣ci膮 piasku na morskiej pla偶y. Piaski w naszej strefie klimatycznej zbudowane s膮 niemal wy艂膮cznie z zaokr膮glonych ziarenek kwarcu!

Obtoczony kwarc staje si臋 piaskiem (sypk膮 ska艂膮 osadow膮), kt贸ra po milionach lat zamieni si臋 w tward膮, lit膮 ska艂臋 osadow膮 鈥 piaskowiec. Te ska艂y s膮 zbudowane z regu艂y z okr膮g艂ych ziaren kwarcu.

Zdj臋cie piasku i piaskowca.

Z lewej strony: piasek na ba艂tyckiej pla偶y sk艂ada si臋 g艂贸wnie z kulistych ziaren kwarcu. Po prawej piaskowiec 鈥 ska艂a osadowa zbudowana najcz臋艣ciej z ziaren kwarcu.

Kwarc w Polsce

To najbardziej wsz臋dobylski minera艂. W ka偶dym miejscu w Polsce mo偶na podnie艣膰 kawa艂ek litej ska艂y lub gar艣膰 jakiejkolwiek ska艂y sypkiej i znale藕膰 w niej kryszta艂y lub obtoczone ziarna kwarcu. Oto przyk艂ady:

  • piasek na pla偶y morskiej zbudowany jest g艂贸wnie z okr膮g艂ych ziaren kwarcu,
  • kawa艂ki ska艂 znajdowane w p贸艂nocnej i centralnej Polsce (tam, gdzie dotar艂 l膮dol贸d plejstoce艅ski), kt贸re maj膮 czerwonaw膮 barw臋, bardzo cz臋sto zawieraj膮 kwarc,
  • dolno艣l膮skie ska艂y granitoidowe r贸wnie偶 zawieraj膮 ziarna kwarcu; granity te mo偶na zobaczy膰 w Karkonoszach, w okolicach Kudowy-Zdroju, w rejonie Strzegomia, Strzelina oraz Sob贸tki,
  • granitoidy tatrza艅skie te偶 zawieraj膮 kwarc,
  • tak zwane piaskowce fliszowe, kt贸re mo偶na zobaczy膰 w Beskidach oraz Bieszczadach zbudowane s膮 g艂贸wnie z kwarcu,
  • piaskowce, kt贸re tworz膮 fantastyczne ska艂ki G贸r Sto艂owych (Sudety), sk艂adaj膮 si臋 niemal wy艂膮cznie z kwarcu,
    piaskowce z wojew贸dztwa 艣wi臋tokrzyskiego te偶 zawieraj膮 kwarc; minera艂 ten znajduje si臋 we wszystkich tych ska艂ach, niezale偶nie od ich wieku oraz barwy (niekiedy s膮 one bia艂e, ale cz臋sto r贸wnie偶 czerwone).

Cenne odmiany kwarcu

Cho膰 kwarc jest pospolitym minera艂em, to jednak jego niekt贸re, szczeg贸lnie pi臋kne odmiany s膮 cenionymi kamieniami ozdobnymi. Dotyczy to przede wszystkim nast臋puj膮cych kryszta艂贸w:

  • bezbarwnych, okre艣lanych mianem kryszta艂u g贸rskiego,
  • bia艂ych 鈥 jest to kwarc mleczny,
  • 偶贸艂tych 鈥 cytryn,
  • r贸偶owych 鈥 kwarc r贸偶owy,
  • zielonych 鈥 awenturyn,
  • fioletowych 鈥 ametyst,
  • be偶owych, brunatnych, br膮zowych, ciemnobrunatnych do prawie czarnych 鈥
    kwarc dymny,
  • ciemnoszarych i czarnych 鈥 morion.
Tygrysie oko - kamie艅 ozdobny.

Efekt kociego oka widoczny na wypolerowanej powierzchni kamienia nazywanego tygrysim okiem.

Niekiedy kwarc zawiera r贸wnie偶 w艂贸kniste wrostki innych minera艂贸w. Ich obecno艣膰 powoduje pojawienie si臋 charakterystycznej migotliwo艣ci, nazywanej cz臋sto 鈥瀍fektem kociego oka鈥. Rodzaj wrostk贸w decyduje o barwie tego zjawiska optycznego. Kamienie wykazuj膮ce efekt kociego oka maj膮 r贸偶ne nazwy w zale偶no艣ci od barwy. Najbardziej znana odmiana kwarcu z wrostkami to tygrysie oko – wrostki w jego wn臋trzu tworzy przede wszystkim zwietrza艂y krokidolit (jeden z amfiboli), kt贸remu kamie艅 ten zawdzi臋cza swoje br膮zowe zabarwienie. Ten sam krokidolit tworzy r贸wnie偶 wrostki w sokolim oku – w nim jednak nie jest zwietrza艂y, nadaj膮c niebieskaw膮 barw臋. Z kolei w kwarcowym kocim oku za efekt optyczny odpowiadaj膮 mikroskopijne w艂贸kienka azbestu.

Wszystkie te kamienie, niezale偶nie od barwy, ujawniaj膮 migotliwy, jasny pas przesuwaj膮cy si臋 po powierzchni kamienia wraz z jego obracaniem. Efekt ten jest szczeg贸lnie dobrze widoczny po oszlifowaniu okazu do postaci kaboszonu, czyli po nadaniu mu owalnej, wypuk艂ej formy.

Cenne minera艂y spokrewnione z kwarcem

Kwarc to chemicznie dwutlenek krzemu (zwi膮zek ten jest te偶 okre艣lany mianem krzemionki). Jako minera艂 z krwi i ko艣ci kwarc ma struktur臋 krystaliczn膮. Istniej膮 jednak tak偶e bezpostaciowe oraz skrytokrystaliczne postaci krzemionki. S膮 to mi臋dzy innymi:

  • chalcedon 鈥 skrytokrystaliczna posta膰 krzemionki; kryszta艂y maj膮 najcz臋艣ciej w艂贸knisty pokr贸j i s膮 niedostrzegalne go艂ym okiem; w zale偶no艣ci od barwy wydzielane s膮 liczne odmiany chalcedonu,
  • chryzopraz 鈥 jest to zielona odmiana chalcedonu; wiele pi臋knych okaz贸w pochodzi z Polski: z Dolnego 艢l膮ska, g艂贸wnie z rejonu miejscowo艣ci Szklary,
  • r贸偶nobarwne wst臋gi chalcedonu buduj膮 agat 鈥 jeden z najbardziej znanych polskich kamieni ozdobnych,
  • opal 鈥 jest to bezpostaciowa krzemionka (偶el), a zarazem ceniony kamie艅 ozdobny, ciesz膮cy oko efektem optycznym nosz膮cym nazw臋 opalizacji; zjawisko to polega na plamistej grze barw zwi膮zanej z za艂amaniem si臋 oraz odbiciem 艣wiat艂a od mikroskopijnych kulek krzemionki; inny ciekawy efekt charakterystyczny dla opalu to opalescencja 鈥 migotliwa po艣wiata ujawniaj膮ca si臋 na powierzchni opali. Opal nie wykazuje postaci krystalicznej, a wi臋c nie jest minera艂em. Nale偶y go okre艣la膰 mianem mineraloidu.
Chalcedon i chryzopraz.

Z lewej strony: chalcedon. Z prawej: jego zielona odmiana nazywana chryzoprazem (fot. allocricetulus; Fotolia.com).

Kamienie ozdobne Polski - agat.

Agat z okolic 艢wierzawy w G贸rach Kaczawskich. Ten najbardziej znany polski kamie艅 ozdobny zbudowany jest z warstewek chalcedonu, a jego geneza zwi膮zana jest z wulkanami, kt贸re dzia艂a艂y na terenie dzisiejszego Dolnego 艢l膮ska przed ponad 250 milionami lat.

Kwarc 鈥 jak rozpozna膰?

Wysoka twardo艣膰 (7, nie da si臋 go zarysowa膰 stalowym przedmiotem); brak powierzchni 艂upliwo艣ci; cz臋sto tworzy nieregularne lub okr膮g艂e ziarna; obecny w wi臋kszo艣ci ska艂 (wyj膮tki stanowi膮 na przyk艂ad bazalty i serpentynity, a tak偶e niekt贸re porfiry).

Kryszta艂y kwarcu w granitoidzie.

Kryszta艂y kwarcu znajduj膮ce si臋 w skale granitoidowej. Ziarna maj膮 nieregularny zarys i wype艂niaj膮 pustki pomi臋dzy kryszta艂ami innych minera艂贸w.

Szczotka kryszta艂u g贸rskiego (bezbarwna odmiana kwarcu) z Brazylii.

Szczotka kryszta艂u g贸rskiego (bezbarwna odmiana kwarcu) z Brazylii. Kryszta艂y maj膮 oko艂o 3 cm d艂ugo艣ci.

Kryszta艂 kwarcu dymnego - szarej i br膮zowej odmiany minera艂u kwarcu.

Kryszta艂 kwarcu dymnego – szarej i br膮zowej odmiany minera艂u kwarcu. Zawdzi臋cza on swoje zabarwienie nie obecno艣ci domieszek, ale przede wszystkim oddzia艂ywaniu promieniowania jonizuj膮cego.

Kryszta艂y kwarcu tkwi膮ce w porfirze (oznaczone strza艂kami).

Kryszta艂y kwarcu tkwi膮ce w porfirze (oznaczone strza艂kami).