Barwa (cecha minerałów)

Minerały dzielone są ze względu na barwę na dwie główne grupy:

  • minerały bezbarwne – są przezroczyste, o ile tylko nie zawierają żadnych domieszek, lub ich barwa jest bardzo zróżnicowana,
  • minerały barwne – mają stałą, charakterystyczną barwę; może się ona nieco zmieniać w stałej gamie odcieni.

Minerały bezbarwne często posiadają w swojej strukturze krystalicznej domieszki, które nadają im różne barwy. Zależą one od składu chemicznego tych domieszek. Minerały z domieszkami mają zróżnicowane barwy, niekiedy niemal wszystkie odcienie tęczy. Nie są to jednak ich charakterystyczne barwy. O minerałach takich mówimy, że są zabarwione.

Minerały zabarwione

Barwa nie jest w przypadku minerałów zabarwionych cechą diagnostyczną. Decyduje tylko o nadaniu nazwy odmianom tych minerałów. Przykładowo, bezbarwny kwarc to kryształ górski, a fioletowy – ametyst. I kryształ górski, i ametyst są tym samym minerałem – kwarcem. Barwa nie jest więc cechą pozwalającą na rozpoznanie kwarcu, ale pozwala na nadanie nazwy jego odmianom.

Odmiany minerału kwarcu o różnym zabarwieniu: ametyst, cytryn, kwarc różowy i kryształ górski.

Odmiany minerału kwarcu o różnym zabarwieniu. U góry po lewej znajduje się szczotka fioletowego ametystu. U góry po prawej stronie: cytryn. U dołu po lewej: kwarc różowy. U dołu po prawej: kryształ górski. Fot. kwarcu różowego i cytrynu: bjphotographs (Fotolia.com); fot. ametystu: zelenka68 (Fotolia.com); fot. kryształu górskiego: by-studio (Fotolia.com).

Jeżeli minerał jest zabarwiony, to cechą diagnostyczną jest dla niego rysa, czyli barwa sproszkowanego minerału. Kryształ może nas oszukać pięknymi kolorami, ale jeżeli zetrzemy różne odmiany barwne tego samego minerału, to zawsze otrzymamy proszek o tej samej barwie. Przykładowo: po sproszkowaniu zarówno kryształu górskiego jak i ametystu otrzymamy biały proszek, choć kryształy były odpowiednio przezroczyste i fioletowe. Więcej o badaniu rysy można przeczytać tutaj.

Różne kolory minerałów zabarwionych wynikają z tego, że zawarte w nich w postaci domieszek pierwiastki pochłaniają (absorbują) wybrane barwy światła widzialnego. Domieszki te mogą być rozpoznane za pomocą analizy widma absorpcyjnego. Pomocne są też filtry, przez które badacz spogląda na okaz, dostrzegając składowe barwy widma niezauważalne w zwykłym (białym) świetle. Pozwala to niekiedy na rozpoznanie imitacji kamieni szlachetnych.

Barwienie minerałów

Barwę niektórych minerałów (zwłaszcza kamieni szlachetnych) można niekiedy zmieniać poprzez barwienie, ogrzewanie lub napromieniowanie. Niektóre okazy dostępne w sprzedaży nie mają swoich naturalnych barw! Przykładowo: podgrzewanie ametystu może prowadzić do jego odbarwienia.

Zjawiska związane z barwą: Dyspersja

Dyspersja to zdolność minerału do rozszczepienia światła białego na części składowe. Jeżeli osiąga ona wysokie wartości, to na powierzchni minerału mogą pojawiać się błyski nazywane „ogniem”. Świetnym przykładem zjawiska dyspersji jest diament, którego ogień wraz z charakterystycznym, silnym połyskiem diamentowym decyduje o wysokiej cenie tego kamienia szlachetnego.

Pleochroizm

Niektóre z minerałów zmieniają barwę w obrębie pojedynczego kryształu. Nazywamy to pleochroizmem. Klasycznym przykładem tego zjawiska jest turmalin. Inny minerał wykazujący pleochroizm to beryl. W obu przypadkach kryształ oglądany z różnych stron wykazuje różne barwy. Obserwacja tego zjawiska gołym okiem jest oczywiście możliwa tylko w przypadku większych kryształów.