Zaznacz stron臋

Topaz

Bezbarwny (tzw. topaz szlachetny) lub zabarwiony na r贸偶ne kolory minera艂, o du偶ej twardo艣ci (8 stopie艅 w skali Mohsa), krystalizuj膮cy w postaci zbru偶d偶onych s艂upk贸w. Zako艅czenia tych s艂up贸w pozwalaj膮 niekiedy na rozr贸偶nienie topaz贸w pochodz膮cych z r贸偶nych stanowisk. Topaz po艂yskuje szkli艣cie i wykazuje 艂upliwo艣膰, p臋kaj膮c r贸wnolegle do p艂aszczyzny podstawy kryszta艂u. W tym samym kierunku rozwijaj膮 si臋 rysy i sp臋kania.

Cho膰 z topazami kojarzona jest cz臋sto 偶贸艂tawa i pomara艅czowa barwa, to mo偶e on by膰 r贸wnie偶 bia艂y, szary, niebieski, fioletowy, zielonkawy oraz (rzadko) r贸偶owy. Wystawione na intensywne 艣wiat艂o s艂oneczne bledn膮. Nazw膮 topaz okre艣la si臋 te偶 niekiedy niepoprawnie cytryn, kt贸ry jest jedn膮 z odmian kwarcu. W minionych wiekach wiekach cz臋sto zreszt膮 nazywano topazami wszystkie 偶贸艂te kamienie ozdobne.

Kryszta艂y tego minera艂u wykazuj膮 siln膮 dw贸j艂omno艣膰 (czyli podw贸jne za艂amywanie 艣wiat艂a) 鈥 przy patrzeniu na przedni膮 艣ciank臋 kryszta艂u tylna sprawia wra偶enie podw贸jnej. Inn膮 cech膮 optyczn膮 topazu jest pleochroizm, czyli wielobarwno艣膰. Ponadto przy podgrzewaniu lub pocieraniu ko艅ce kryszta艂u staj膮 si臋 na艂adowanie elektryczne i mog膮 przyci膮ga膰 kurz i skrawki papieru. Niekt贸re okazy posiadaj膮 te偶 inkluzje w kszta艂cie 艂ez.

Kryszta艂 topazu z Ukrainy.

Kryszta艂 topazu z Ukrainy. Fot. Rob Lavinsky, iRocks.com 鈥 CC-BY-SA-3.0.

Topazy spotykane s膮 g艂贸wnie w ska艂ach magmowych g艂臋binowych, zw艂aszcza granitoidach. Pojawiaj膮 si臋 one przede wszystkim w brze偶nych partiach pluton贸w, czyli dawnych zbiornik贸w z gor膮cym stopem skalnym (magm膮), kt贸ry zastygaj膮c wykrystalizowa艂 w ska艂y magmowe. Kryszta艂y pochodz膮ce stamt膮d mog膮 by膰 bardzo du偶e 鈥 znane s膮 okazy wa偶膮ce kilkadziesi膮t kilogram贸w. Z ostatnimi etapami krystalizowania magmy granitoidowej zwi膮zane s膮 te偶 tak zwane zjawiska hydrotermalne, zwi膮zane z krystalizacj膮 minera艂贸w z roztwor贸w kr膮偶膮cych w szczelinach skalnych; kryszta艂y topazu mog膮 powstawa膰 tak偶e w taki spos贸b. Minera艂 ten jest natomiast rzadziej spotykany w ska艂ach przeobra偶onych, w tym w gnejsach i 艂upkach mikowych. Cz臋sty bywa w okolicach z艂贸偶 cyny. Topazy mog膮 si臋 te偶 pojawia膰 na wt贸rnym z艂o偶u, to jest w ska艂ach powsta艂ych na skutek wietrzenia i erozji granitoid贸w 鈥 w r贸偶nych ska艂ach ilastych oraz w 偶wirach i piaskach rzecznych. Jest to mo偶liwe dzi臋ki du偶ej twardo艣ci tego minera艂u i jego odporno艣ci na dzia艂anie czynnik贸w chemicznych.

Jubilerskie okazy tego minera艂u znane s膮:

  • ze stanu Minas Gerais w Brazylii (niebieskie, niekiedy ogrzewane w celu uzyskania r贸偶owe barwy, miodowe, bia艂e),
  • ze stan贸w Kalifornia, Kolorado i Utah w USA (bezbarwne, niebieskie, 偶贸艂te, czerwonawe),
  • z Queensland i Nowej Po艂udniowej Walii w Australii (bezbarwne, niebieskie, br膮zowe),
  • Pakistanu,
  • Rosji (Ural, Syberia),
  • Ukrainy (pi臋kne, 偶贸艂te okazy z Wo艂ynia),
  • Sri Lanki,
  • Japonii
  • oraz wielu pa艅stw Afryki (w tym Namibii, Nigerii).

Znane lokalizacje historyczne obejmuj膮 r贸wnie偶 kopalnie cyny w Niemczech oraz Wielkiej Brytanii. Z Norwegii pochodz膮 z kolei kryszta艂y o wadze do 80 kg.

Topaz ma znaczenie nie tylko jako kamie艅 szlachetny, ale tak偶e jako surowiec do produkcji materia艂贸w ogniotrwa艂ych.

W Polsce topazy pojawiaj膮 si臋 w pr贸偶niach w granitoidach dolno艣l膮skich, zw艂aszcza w rejonie Strzegomia. Ciekawe stanowisko znajduje si臋 w okolicach Mirska (G贸ry i Pog贸rze Izerskie), gdzie minera艂 ten tworzy ska艂臋 topazowo-kwarcow膮.

Topazom nadaje si臋 szlify schodkowe, mieszane, niekiedy podklejaj膮c je foli膮, by wzmocni膰 barw臋. Poprzez na艣wietlanie promieniami gamma jasnoniebieskich topaz贸w mo偶na te偶 uzyska膰 kryszta艂y o intensywniejszym zabarwieniu.

Dolno艣l膮skie topazy

Okazy topaz贸w znajdowane by艂y mi臋dzy innymi w nast臋puj膮cych miejscach:

  • 偶y艂a kwarcowo-topazowa na wzg贸rzu Kamie艅 ko艂o Mirska, odkryta w 1949 roku; topaz w postaci bardzo drobnych, pop臋kanych ziaren,
  • na wzg贸rzu Wyrwak ko艂o Mirska 鈥 w ska艂ach okre艣lanych mianem grejzen贸w,
  • Pobiedna ko艂o Czerniawy-Zdroju 鈥 grejzen kwarcowo-topazowy, miejscami z licznymi ziarnami topazu o 艣rednicach do 2 cm 艣rednicy; topazy cz臋sto o budowie pasowej, silnie sp臋kane,
  • Gierczyn ko艂o 艢wieradowa-Zdroju 鈥 rzadki topaz w 艂upkach cynono艣nych,
  • Bia艂y Ko艣ci贸艂 鈥 w pegmatytach granitu strzeli艅skiego, kryszta艂ki o d艂ugo艣ci 1-3 mm, pokr贸j s艂upkowy, czasami niemal izometryczny, razem z berylem, kwarcem, niekiedy poprzerastane z turmalinem, kryszta艂y bezbarwne, przezroczyste,
  • Strzelin 鈥 w skale pegmatytowej, bezbarwny,
  • piaski rzeczne okolicy Kopa艅ca i Starej Kamienicy ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 drobne kryszta艂ki przezroczystego topazu; w Kopa艅cu topaz spotykany te偶 w granitognejsach i leukogranitach, razem z apatytem, cyrkonem, fluorytem i turmalinem,
  • Le艣na 鈥 w osadach potoku Brusznik liczne, przezroczyste ziarna topazu,
  • Szyszkowa G贸rna ko艂o Le艣nej 鈥 topaz cz臋sty w osadach rzecznych Kwisy,
  • Micha艂owice ko艂o Szklarskiej Por臋by 鈥 w granitach bardzo drobne, miodowe kryszta艂y topazu; historyczne 藕r贸d艂a informuj膮 te偶 o znaleziskach tego minera艂u na niedalekim wzg贸rzu Chojnik,
  • Kowary 鈥 w dawnej kopalni Wolno艣膰, w kwarcytach miejscami obfity, bezbarwny,
  • Z艂otoryja 鈥 nieliczne topazy w osadach z艂otono艣nych (piaskach plioce艅skich) oraz we wsp贸艂czesnych osadach rzecznych Kaczawy.