Zaznacz stron臋

Bazalty

Zobacz te偶 inne ska艂y magmowe:

Niemal czarne ska艂y wulkaniczne, ja艣niej膮ce wskutek oddzia艂ywania zmiennych warunk贸w atmosferycznych. W聽bazaltach rzadko widoczne s膮 jakiekolwiek kryszta艂y, g艂贸wnie ciemnych minera艂贸w. W聽odr贸偶nieniu od porfir贸w t艂o skalne stanowi niemal ca艂膮 obj臋to艣膰 ska艂y.

W聽bazaltach mo偶na niekiedy zobaczy膰 owalne skupienia drobnych zielonkawych oliwin贸w. To minera艂y ska艂otw贸rcze, kt贸re 艂atwo ulegaj膮 procesom niszczenia.

Typowa ska艂a bazaltowa. Licz膮ce kilka centymetr贸w 艣rednicy okazy bazaltu (tak zwany t艂ucze艅) mo偶na cz臋sto zobaczy膰 na nasypach kolejowych, gdzie jest stosowany w celu odwodnienia i stabilizacji torowiska. Fot. Fotolia.com.

Bazalt z Dolnego 艢l膮ska z oliwinami - bomba oliwinowa albo ksenolit.

W bazaltach spotykane s膮 niekiedy skupienia zielonkawych kryszta艂贸w. To minera艂y z grupy z oliwin贸w. Skupienia okre艣lane s膮 mianem “bomb oliwinowych”, a tak偶e porwak贸w (ksenolit贸w). Na zdj臋ciu okaz z Dolnego 艢l膮ska.

Podczas wydostawania si臋 lawy na powierzchni臋 tworz膮 si臋 w聽niej b膮belki gaz贸w. Po zastygni臋ciu ska艂y pozostaj膮 po nich pustki, kt贸re mog膮 zosta膰 wype艂nione p贸藕niej przez minera艂y. Je偶eli bazalt zawiera pozosta艂o艣ci takich p臋cherzyk贸w, a w nich kryszta艂y lub ziarna minera艂贸w, to nazywany jest on melafirem lub 鈥瀖igda艂owcem鈥.

Permski melafir z Dolnego 艢l膮ska.

Ska艂a bazaltowa z p臋cherzykami po gazach wulkanicznych, kt贸re zosta艂y p贸藕niej wype艂nione kryszta艂kami wielu minera艂贸w. Takie ska艂y nazywane s膮 czasami melafirami lub “migda艂owcami”.

Bazalty w Polsce

Bazalty mo偶na naj艂atwiej znale藕膰 na Dolnym 艢l膮sku. Tworz膮 one izolowane wyst膮pienia wok贸艂 wzg贸rz, kt贸re s膮 dawnymi wulkanami. Podczas wycieczki szlakiem Krainy Wygas艂ych Wulkan贸w mo偶na zgromadzi膰 bogat膮 kolekcj臋 tych ska艂 (nie nale偶y ich jednak zbiera膰 na stanowiskach znajduj膮cych si臋 pod ochron膮). Bazalty s膮 pami膮tk膮 po licznych wulkanach, kt贸re dzia艂a艂y na terenie po艂udniowo-zachodniej Polski, stosunkowo niedawno w geologicznej skali czasu. Inn膮 pozosta艂o艣ci膮 po tych czasach s膮 izolowane wzg贸rza, kt贸re znacz膮 miejsca dawnych wulkan贸w.

Na terenie wojew贸dztwa dolno艣l膮skiego mo偶na r贸wnie偶 zobaczy膰 bazalty o聽wiele starsze, licz膮ce blisko p贸艂 miliarda lat. Jedno z聽najpi臋kniejszych stanowisk znajduje si臋 pod zamkiem we Wle艅skim Gr贸dku na p贸艂noc od Jeleniej G贸ry. Lawa wydostawa艂a si臋 tam na dnie morza, zastygaj膮c w postaci tak zwanej lawy poduszkowej. Te 鈥瀙oduszki鈥 widoczne s膮 do dzisiaj, cho膰 up艂yn臋艂o ju偶 p贸艂 miliarda lat! Na terenie dzisiejszych Sudet贸w znajdowa艂 si臋 w贸wczas wielki ocean, kt贸ry oddziela艂 p贸艂nocno-wschodni膮 Europ臋 od kontynent贸w le偶膮cych dalej na po艂udnie. Obszar Karkonoszy, Czech i聽po艂udniowych Niemiec nie by艂 jeszcze w贸wczas cz臋艣ci膮 naszego kontynentu.

Bazaltowe s艂upy Grobli Olbrzym贸w (Irlandia P贸艂nocna).

Lawa bazaltowa zastygaj膮c tworzy niekiedy s艂upy takie jak widoczne na zdj臋ciu. Na fotografii znajduj膮 si臋 bazaltowe s艂upy Grobli Olbrzym贸w (Irlandia P贸艂nocna). 殴r贸d艂o: Flickr.

Wilcza G贸ra.

I polskie bazalty z Dolnego 艢l膮ska (Wilcza G贸ra), z widocznym ciosem (czyli sp臋kaniami) uk艂adaj膮cymi si臋 w charakterystyczny, s艂upowy wz贸r (fot. Adam Majewski).

Ska艂a magmowa wylewna z ciosem termicznym, o kszta艂cie s艂upa.

Widok z bliska niewielkiego s艂upa, powsta艂ego w naturalny spos贸b podczas stygni臋cia ska艂y magmowej wylewnej. Okaz z Dolnego 艢l膮ska (Polska).

Bazalty mo偶na te偶 z聽regu艂y znale藕膰 w聽miejscach, gdzie przebiegaj膮 (lub przebiega艂y dawniej) tory kolejowe. S膮 one bowiem stosowane na nasypach kolejowych w聽celu odwodnienia oraz utrzymania podk艂ad贸w i聽torowiska w聽ustalonej pozycji.

Bazalt 鈥 jak rozpozna膰?

Niemal czarny, ale na powierzchni mo偶e by膰 szary lub z聽brunatnym nalotem; zazwyczaj brak jasnych kryszta艂贸w; o聽wiele twardszy od ska艂 osadowych zbudowanych z w臋glanu wapnia, kt贸re w rzadkich przypadkach (niekt贸re wapienie okolic Krakowa) r贸wnie偶 s膮 niemal czarne.

Bazalt z Ukrainy - 艣wie偶y i zwietrza艂y prze艂am.

Na 艣wie偶ym prze艂amie (czyli kr贸tko po rozbiciu) bazalt jest czarny; zwietrza艂y staje si臋 szary, popielaty lub br膮zowy. Szeroko艣膰 zdj臋cia: oko艂o 10 cm.

S艂upy bazaltowe z Janowej Doliny (dzi艣 miejscowo艣膰 Bazaltowe na Ukrainie).

Obecno艣膰 wielobocznych s艂up贸w (cz臋sto pi臋cio- i sze艣ciobok贸w) to charakterystyczna cecha wielu ska艂 magmowych wylewnych, a wi臋c powstaj膮cych w pobli偶u wulkan贸w. Stygn膮ca powoli lawa p臋ka w regularny spos贸b. Zjawisko to nazywane jest ciosem termicznym. Na przedwojennej poczt贸wce kamienio艂om w Janowej Dolinie (dzisiaj to miejscowo艣膰 Bazaltowe na Ukrainie), gdzie w dwudziestoleciu mi臋dzywojennym pozyskiwano bazalt. Pojedyncze s艂upy wywracano, a nast臋pnie wykorzystywano do produkcji czarnej kostki brukowej, kt贸r膮 do dzi艣 mo偶na ogl膮da膰 w wielu polskich miastach. Fot. Polona, licencja public domain.

S艂upy bazaltowe z Janowej Doliny (dzi艣 miejscowo艣膰 Bazaltowe na Ukrainie).

S艂upy bazaltowe z Janowej Doliny (dzi艣 miejscowo艣膰 Bazaltowe na Ukrainie) w ogr贸dku skalnym Instytutu Geologii UAM w Poznaniu. Kostk臋 wykonan膮 w dwudziestoleciu mi臋dzywojennym z takich s艂up贸w mo偶na zobaczy膰 jeszcze dzisiaj w wi臋kszo艣ci du偶ych polskich miast.

Bazalt z Lutyni ko艂o L膮dka-Zdroju - najm艂odszy dolno艣l膮ski bazalt.

Najm艂odsze dolno艣l膮skie bazalty (艣ci艣lej: bazanity albo bazalty nefelinitowe; na zdj臋ciu) pochodz膮 z okolic L膮dka-Zdroju w Kotlinie K艂odzkiej. Powsta艂y one na skutek wylewu lawy oko艂o 5-4 milion贸w lat temu, a zatem w pocz膮tkach epoki plioce艅skiej. Wed艂ug wcze艣niejszych, niepotwierdzonych ostatecznie bada艅, mia艂y mie膰 one oko艂o 600 tysi臋cy lat – gdyby tak rzeczywi艣cie by艂o, to stanowi艂yby one pami膮tk臋 dzia艂alno艣ci wulkanicznej z czas贸w zlodowace艅 plejstoce艅skich. Szeroko艣膰 okazu na zdj臋ciu to 8 cm.