Zaznacz stron臋

Osady morenowe

To jest strona w katalogu osad贸w oraz form rze藕by terenu zwi膮zanych z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w i l膮dolod贸w. Morena to osad glacjalny (o genezie zwi膮zanej z lodowcami i l膮dolodami), powsta艂y na skutek depozycji materia艂u (czyli dzia艂alno艣ci akumulacyjnej lodowca/l膮dolodu).

Mianem moreny okre艣lane s膮 osady niesione przez lodowiec lub l膮dol贸d, a tak偶e osady przez niego pozostawione (wytopione z jego lodu). Osad ten stanowi ska艂臋 osadow膮 okruchow膮. Osady morenowe pozostawione w czasie zlodowace艅 przed milionami lat (na przyk艂ad w karbonie) w wyniku proces贸w diagenezy i lityfikacji sta艂y si臋 ska艂膮 lit膮. Osady du偶o m艂odszych zlodowace艅 plejstoce艅skich z terenu Polski pozostaj膮 lu藕ne.

Niekiedy mianem moreny okre艣la si臋 tak偶e formy ukszta艂towania terenu zbudowane z osad贸w lodowcowych. Stosowanie takiego nazewnictwa nie jest zalecane. Wskazane jest u偶ycie nazw okre艣laj膮cych rodzaj formy: na przyk艂ad r贸wnina moreny dennej, wzg贸rza moreny czo艂owej itp.

Osad morenowy zbudowany jest z ziaren r贸偶nej frakcji 鈥 czyli o r贸偶nej 艣rednicy. Wielkie g艂azy tkwi膮 w 偶wirowo-piaszczysto-pylastym tle, z udzia艂em najdrobniejszych ziaren minera艂贸w ilastych. Takie osady s膮 charakterystyczne dla lodowc贸w oraz l膮dolod贸w i s膮 okre艣lane mianem gliny lodowcowej. Bardzo stare gliny, sprzed milion贸w lat, zwi臋z艂e, nazywane s膮 natomiast tillitami.

Ze wzgl臋du na miejsce gromadzenia si臋 materia艂u morenowego wzgl臋dem lodowca lub l膮dolodu wyr贸偶niane s膮 nast臋puj膮ce rodzaje moren:

  • Morena powierzchniowa. Transportowana przez lodowiec/l膮dol贸d na powierzchni. W przypadku lodowc贸w g贸rskich osad ten trafia na ich powierzchni臋 na skutek obrywania z otaczaj膮cych 艣cian skalnych oraz jest przynoszony przez lawiny. W przypadku l膮dolodu osad tworzy si臋 z kolei na skutek transportu materia艂u wzd艂u偶 powierzchni po艣lizgu przecinaj膮cych czasz臋 l膮dolodu, si臋gaj膮cych od jego sp膮gu a偶 do powierzchni. W ten spos贸b osad moreny dennej zasila moren臋 powierzchniow膮. Osad spoczywaj膮cy na powierzchni lodu mo偶e spowalnia膰 jego topienie. Je偶eli fragment l膮dolodu utraci kontakt z jego czasz膮 (stanie si臋 p艂atem lub bry艂膮 martwego lodu), to pod pokryw膮 moreny powierzchniowej wytapianie tego lodu trwa setki lat.
  • Morena wewn臋trzna. Osad znajduj膮cy si臋 we wn臋trzu lodu lodowcowego. W przypadku lodowc贸w g贸rskich trafi艂 on tam w wyniku osypywania si臋 materia艂u na pole firnowe w kot艂ach lodowcowych. Z kolei l膮dolody zasilaj膮 swoje wn臋trze osadem poprzez jego transport od sp膮gu wzd艂u偶 powierzchni po艣lizgu. W obu sytuacjach materia艂 mo偶e r贸wnie偶 trafia膰 do wn臋trza lodowca/l膮dolodu wzd艂u偶 szczelin.
  • Morena boczna. Transportowana przez lodowiec g贸rski po obu jego stronach. Tworzy wzniesienia ci膮gn膮ce si臋 wzd艂u偶 lodowca, zbudowane z du偶ych, ostrokraw臋dzistych okruch贸w skalnych, maj膮ce wysoko艣膰 nawet do kilkudziesi臋ciu metr贸w. Po zaniku lodu pozostaj膮 one w terenie, znacz膮c zasi臋gi dawnych zlodowace艅. Takie wyd艂u偶one wzniesienia moreny bocznej znane s膮 z Tatr.
  • Morena 艣rodkowa. Osad znajduj膮cy si臋 mi臋dzy dwoma 艂膮cz膮cymi si臋 lodowcami g贸rskimi. Moreny boczne dw贸ch lodowc贸w staj膮 si臋 w ten spos贸b znajduj膮c膮 si臋 mi臋dzy nimi moren膮 艣rodkow膮. Zazwyczaj jest ona widoczna na zdj臋ciach lotniczych w postaci d艂ugiego pasa na powierzchni lodowca, ci膮gn膮cego si臋 zgodnie z kierunkiem jego p艂yni臋cia.
  • Morena denna. Osad przymarzni臋ty do sp膮gu lodowca/l膮dolodu lub przemieszczany pod nim. W lodowcach i l膮dolodach strefy polarnej materia艂 przymarza do lodu i szoruje pod艂o偶e, ponad kt贸rym si臋 przesuwa. W strefie umiarkowanej osad nasi膮ka wod膮 i przemieszcza si臋 w postaci p贸艂p艂ynnej. Morena denna to przede wszystkim glina morenowa, w kt贸rej obok okruch贸w skalnych pochodz膮cych z niszczenia pod艂o偶a znajduje si臋 bardzo du偶o materia艂u ilasto-py艂owo-piaszczystego.
  • Morena czo艂owa. Osad odk艂adany przed czo艂em lodowca g贸rskiego lub l膮dolodu. Osad ten oraz zbudowane z niego formy terenu opisane s膮 na tej stronie. Tak jak morena boczna, tak i czo艂owa ogranicza j臋zor lodowca (czyli jego doln膮 cz臋艣膰), ale w odr贸偶nieniu od tej pierwszej tworzy ona wa艂y prostopad艂e do kierunku p艂yni臋cia lodu. Swoimi kraw臋dziami morena czo艂owa 艂膮czy si臋 z boczn膮.

Powstawanie moreny dennej

Powierzchnie zbudowane z moreny dennej s膮 rozpowszechnione na terenie niemal ca艂ej Polski. Dlatego osady te s膮 warte bardziej szczeg贸艂owego opisu. Ze wzgl臋du na spos贸b powstawania moreny dennej wyr贸偶niane s膮 jej r贸偶ne rodzaje:

  • osady moreny dennej tworz膮ce si臋 w sp膮gu lodowca/l膮dolodu, podczas jego ruchu, okre艣lane s膮 mianem gliny subglacjalnej lub bazalnej; s膮 one zazwyczaj zwarte, z du偶ym udzia艂em materia艂u drobnoziarnistego,
  • osady powstaj膮ce na skutek wytapiania z lodu materia艂u stanowi膮cego moren臋 wewn臋trzn膮 nazywane s膮 glin膮 (moren膮) ablacyjn膮; s膮 one gorzej wysortowane ni偶 glina bazalna i posiadaj膮 bardziej chaotyczn膮 struktur臋; zazwyczaj znajduj膮 si臋 ponad glin膮 bazaln膮 tej samej fazy zlodowacenia.

Powierzchnie zbudowane z moreny dennej mog膮 by膰 p艂askie lub nier贸wne. Ich charakter zale偶y w du偶ej mierze od ukszta艂towania terenu, na kt贸ry wkracza艂 lodowiec/l膮dol贸d, a tak偶e od grubo艣ci (mi膮偶szo艣ci) odk艂adanych glin:

  • p艂askie r贸wniny moreny dennej powstaj膮 zazwyczaj w czasie szybkiego topnienia lodowca, po艂膮czonego z rozmywaniem i zr贸wnywaniem powierzchni przez wody roztopowe; przyk艂ad takiej formy ukszta艂towania terenu stanowi R贸wnina Wrzesi艅ska,
  • faliste powierzchnie moreny dennej wykazuj膮 r贸偶nice wysoko艣ci do pi臋ciu metr贸w, a stoki nachylone s膮 pod k膮tem kilku stopni; pomi臋dzy wzniesieniami znajduj膮 si臋 zabagnione obni偶enia, jeziora i/lub torfowiska; przyk艂ad takiej formy ukszta艂towania terenu stanowi Wysoczyzna 艢wiecka,
  • pag贸rkowate powierzchnie moreny dennej pojawiaj膮 si臋 zazwyczaj po wewn臋trznej (proksymalnej) stronie wzg贸rz moren czo艂owych; charakterystyczne dla nich s膮 chaotycznie rozmieszczone pag贸rki o wysoko艣ciach wzgl臋dnych przekraczaj膮cych pi臋膰 metr贸w; przyk艂ad takiej powierzchni mo偶na obejrze膰 na Pojezierzu Szczecineckim.
Morena 艣rodkowa na lodowcu Aletsch (Szwajcaria).

Morena 艣rodkowa na lodowcu Aletsch (Szwajcaria). Fot. Dirk Beyer, Wikimedia Commons.

Zbli偶enie moreny 艣rodkowej na lodowcu Aletsch

Zbli偶enie moreny 艣rodkowej na lodowcu Aletsch. Fot. Gzzz, Wikimedia Commons.

Osady moreny czo艂owej (spi臋trzonej) aktywnego wsp贸艂cze艣nie lodowca na wyspie Ellesmere'a (Kanada).

Osady moreny czo艂owej (spi臋trzonej) aktywnego wsp贸艂cze艣nie lodowca na wyspie Ellesmere’a (Kanada). Fot. Lorenz King, Wikimedia Commons.

Hotel na Kalat贸wkach (Tatry) zosta艂 zbudowany na morenie bocznej dawnego lodowca.

Hotel na Kalat贸wkach (Tatry) zosta艂 zbudowany na morenie bocznej dawnego lodowca. Fot. Jerzy Opio艂a, Wikimedia Commons.