Zaznacz stron臋

Ozy

To jest strona w katalogu form rze藕by terenu zwi膮zanych z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w i l膮dolod贸w. Ozy to formy fluwioglacjalne (zwi膮zane z wodami roztopowymi pochodz膮cymi z lodowc贸w/l膮dolod贸w), akumulacyjne (czyli powstaj膮ce na skutek depozycji materia艂u).

D艂ugie wa艂y, w膮skie, cz臋sto kr臋te, lub ci膮gi pag贸rk贸w o stromych zboczach i falistej linii grzbietowej. Zbudowane z gruboziarnistego osadu 鈥 piask贸w oraz 偶wir贸w. Mog膮 osi膮ga膰 d艂ugo艣膰 ponad stu kilometr贸w przy wysoko艣ciach nawet rz臋du kilkudziesi臋ciu metr贸w. Cz臋sto pojawiaj膮 si臋 w pobli偶u rynien subglacjalnych, blisko ich zboczy, co dodatkowo zwi臋ksza ich wzgl臋dn膮 wysoko艣膰.

Oz w Wielkopolskim Parku Narodowym, nad Jeziorem Budzy艅skim.

Oz w Wielkopolskim Parku Narodowym (na po艂udnie od Poznania), nad Jeziorem Budzy艅skim. Wzg贸rze zosta艂o sztucznie rozci臋te na osobne pag贸rki w czasach historycznych. Wsp贸艂cze艣nie cz艂owiek wci膮偶 na du偶膮 skal臋 rozkopuje ozy, lokalizuj膮c w nich 偶wirownie.

Ozy tworzy艂y si臋 na du偶膮 skal臋 w tunelach lodowcowych w l膮dolodzie skandynawskim znajduj膮cym si臋 w plejstocenie na terenie Polski, a tak偶e na jego powierzchni, w korytach rozcinaj膮cych l贸d. Lodowate strumienie wody przep艂ywaj膮ce, nierzadko pod ci艣nieniem, transportowa艂y znaczne ilo艣ci materia艂u piaszczystego i 偶wirowego i osadza艂y go w miejscach, gdzie s艂ab艂a ich si艂a transportowa. Po ust膮pieniu l膮dolodu 偶wiry i piaski pozosta艂y, tworz膮c wyd艂u偶one, meandruj膮ce wzg贸rza.

Ze wzgl臋du na miejsce powstania w obr臋bie lodowca lub l膮dolodu ozy dzielone s膮 na:

  • supraglacjalne 鈥 tworz膮 si臋 w korytach na powierzchni l膮dolodu,
  • inglacjalne 鈥 rozwijaj膮ce si臋 na pod艂o偶u lodowym, w szczelinach we wn臋trzu l膮dolodu,
  • sublacjalne 鈥 powstaj膮 pod lodowcem/l膮dolodem, na granicy lodu i pod艂o偶a.

Dwa pierwsze typy maj膮 zaburzon膮 struktur臋 wewn臋trzn膮: ich osad musia艂 bowiem osiada膰 wraz z wytapianiem si臋 lodu. Ozy subglacjalne cz臋sto wykazuj膮 dobrze zachowane poziome lub przek膮tne warstwowanie (tak zwane warstwowanie przek膮tne rynnowe), b臋d膮ce efektem osadzania materia艂u przez strumienie p艂yn膮ce pod l膮dolodem.

Ozy s膮 powszechnie spotykane na terenie Polski. Dobrze zachowane, wysokie i d艂ugie wzg贸rza ozowe znane s膮 przede wszystkim z obszar贸w zaj臋tych przez ostatnie zlodowacenia (p贸艂nocnopolskie). Ich orientacja jest najcz臋艣ciej prostopad艂a do czo艂a dawnego l膮dolodu.

Oz na Alasce.

Ozy szczeg贸lnie dobrze widoczne s膮 na obszarach pozbawionych zwartej szaty ro艣linnej. Na zdj臋ciu meandruj膮cy wa艂 ozowy, wierzcho艂kiem kt贸rego biegnie droga Denali Highway (Alaska). Fot. James Brooks, Flickr, licencja CC 2.0.

Wn臋trza pag贸rk贸w ozowych zbudowane s膮 najcz臋艣ciej ze 偶wir贸w piaszczystych, piask贸w 偶wirowych, piask贸w, a tak偶e najdrobniejszych z wszystkich wymienionych tutaj piask贸w mu艂kowych. Miejscami w stropie posiadaj膮 warstw臋 gliny zwa艂owej. W osadach cz臋ste s膮 niewielkie uskoki, przesuwaj膮ce w g贸r臋 i w d贸艂 warstwy piask贸w o kilkana艣cie lub kilkadziesi膮t centymetr贸w.

Ozy cz臋sto pojawiaj膮 si臋 tak zwanych ci膮gach rynnowo-ozowych. Sk艂adaj膮 si臋 one z rynny subglacjalnej (nazywanej popularnie polodowcow膮), b臋d膮cej wyd艂u偶onym obni偶eniem, na kt贸rego kraw臋dziach usytuowane s膮 ci膮gi pag贸rk贸w ozowych (r贸wnoleg艂ych do rynny). Zbocza oz贸w skierowane ku rynnie s膮 strome (spadki do kilkudziesi臋ciu stopni) 鈥 obserwowane s膮 tu ponadto du偶e r贸偶nice wysoko艣ci wzgl臋dnej. Z kolei przeciwleg艂e zbocza wa艂贸w ozowych, s膮siaduj膮ce z wysoczyzn膮 polodowcow膮, s膮 znacznie 艂agodniejsze, a r贸偶nice wysoko艣ci 鈥 mniejsze.

Droga wspinaj膮ca si臋 na wierzcho艂ek znajduj膮cego si臋 po prawej wyd艂u偶onego wzg贸rza ozowego.

Droga wspinaj膮ca si臋 na wierzcho艂ek znajduj膮cego si臋 po prawej wyd艂u偶onego wzg贸rza ozowego. Oz znajduje si臋 w miejscowo艣ci Skrzynki na zach贸d od Poznania i jest cz臋艣ci膮 najd艂u偶szego w Polsce systemu oz贸w.