Zaznacz stron臋

Turmalin

Turmaliny to zr贸偶nicowana grupa minera艂贸w, pod wzgl臋dem sk艂adu chemicznego s膮 to uwodnione krzemiany boru i glinu. Dobrze wykszta艂cone kryszta艂y maj膮 posta膰 s艂up贸w (pokr贸j s艂upkowy), zbru偶d偶onych i zako艅czonych piramid膮. Ich charakterystyczn膮 cech膮 jest brak 艂upliwo艣ci 鈥 p臋kaj膮 (czyli wykazuj膮 prze艂am) wzd艂u偶 nier贸wnych powierzchni, cz臋sto poprzecznie do osi wyd艂u偶enia kryszta艂贸w. Turmaliny po艂yskuj膮 szkli艣cie, niekiedy silnie. S膮 nieco twardsze (mniej podatne na zarysowanie) od kwarcu, ale kruche.

Kryszta艂y mog膮 osi膮ga膰 znaczne rozmiary, nawet kilkadziesi膮t centymetr贸w. Wi臋kszo艣膰 z nich jest jednak niewielka. Stosunkowo cz臋ste s膮 skupienia igie艂kowe, koncentryczne (s艂o艅ca turmalinowe), a tak偶e ziarniste.

Grupa turmalin贸w charakteryzuje si臋 bardzo bogat膮 palet膮 barw. Wprawdzie najcz臋艣ciej spotykane s膮 czarne kryszta艂y, ale mog膮 mie膰 one wiele innych kolor贸w 鈥 charakterystyczna jest tak偶e zmienno艣膰 barwy w obr臋bie pojedynczego kryszta艂u. Cz臋ste s膮 kryszta艂y bezbarwne, brunatne, ciemnobr膮zowe. Niekt贸re odmiany barwne maj膮 swoje nazwy, na przyk艂ad:

  • turmalin czarny (szerl, skoryl 鈥 zawiera 偶elazo),
  • bezbarwny (achroit, elbait),
  • szary, br膮zowy do brunatnoczarnego (drawit 鈥 zawiera magnez, a tak偶e uwit),
  • czerwonawo-fioletowy (syberyt),
  • czerwony i r贸偶owy (rubellit, dauryt),
  • niebieski (indygolit),
  • zielony (werdelit).

Spotykane s膮 tak偶e odmiany 偶贸艂te, fioletowe, brzoskwiniowe. Niekt贸re okazy przypominaj膮 zabarwieniem ametysty, szafiry, akwamaryny. Barwa ulega niekiedy zmianie pod wp艂ywem podgrzewania.

Dla turmalin贸w charakterystyczna jest nier贸wnomierno艣膰 zabarwienia. D艂ugie kryszta艂y mog膮 by膰 zabawione na czarno na jednym z ko艅c贸w, a czerwono na drugim. Znane s膮 te偶 okazy o zako艅czeniach zielonym i niebieskim oraz zielonym i czerwonym. Turmalin mo偶e wykazywa膰 r贸wnie偶 inne zabarwienie w centrum kryszta艂u, a inne na ko艅cach. Przyk艂adowo, z Elby pochodz膮 bezbarwne kryszta艂y o czarnych zako艅czeniach. Znane s膮 r贸wnie偶 okazy bezbarwne z czerwonymi i zielonymi przeciwleg艂ymi ko艅cami. Pomi臋dzy strefami o r贸偶nym zabarwieniu znajduj膮 si臋 stopniowe lub szybkie, kontrastowe przej艣cia.

Turmalin (elbait) z Pakistanu.

Turmalin (elbait) z Pakistanu. Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.

Ze wzgl臋du na sw贸j skomplikowany sk艂ad chemiczny turmaliny zawieraj膮 r贸偶ne pierwiastki (opr贸cz krzemu, tlenu, glinu i boru), na przyk艂ad bezbarwne elbaity 鈥 lit, a okazy ciemnozielone 鈥 chrom. Odmiany bogate w s贸d i potas charakteryzuj膮 si臋 ciekawymi barwami i du偶ym stopniem przezroczysto艣ci. Za zabarwienie odpowiedzialne s膮 r贸wnie偶 mangan, tytan, nikiel i kobalt.

Opr贸cz nier贸wnomierno艣ci zabarwienia turmaliny wykazuj膮 zmienno艣膰 barwy w zale偶no艣ci od kierunku o艣wietlenia. W ciemniejszych kryszta艂ach mo偶na bowiem zaobserwowa膰 tak zwany dychroizm – dwa odcienie barwne okazu w dw贸ch g艂贸wnych osiach kryszta艂u (kierunkach optycznych), pojawiaj膮ce si臋 podczas obrotu okazu. Dychroizm (dwubarwno艣膰) to odmiana pleochroizmu – wielobarwno艣ci. Pleochroizm jest zjawiskiem polegaj膮cym na zmianie barwy kryszta艂u podczas obracania go wzgl臋dem 艣wiat艂a.

Brazylijski turmalin z doskonale widocznym nier贸wnomiernym zabarwieniem.

Brazylijski turmalin z doskonale widocznym nier贸wnomiernym zabarwieniem. Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.

Po ogrzaniu niekt贸re odmiany turmalin贸w, przede wszystkim bogate w 偶elazo, zaczynaj膮 przyci膮ga膰 ko艅cem kryszta艂u kurz oraz skrawki papieru. Podobne zjawisko zachodzi pod wp艂ywem napr臋偶e艅/nacisku (to tak zwana piezoelektryczno艣膰).

Wyst臋powanie turmalin贸w

Turmaliny wyst臋puj膮 w wielu ska艂ach magmowych i przeobra偶onych. W przypadku tych pierwszych cz臋ste s膮 zw艂aszcza w granitoidach, szczeg贸lnie w brze偶nych cz臋艣ciach batolit贸w (czyli wielkich cia艂 granitoidowych, zastyg艂ych przed milionami lat zbiornik贸w stopu skalnego 鈥 magmy), a tak偶e w 偶y艂ach odchodz膮cych od g艂贸wnego cia艂a granitoidowego. W granitoidach i pegmatytach 鈥 grubokrystalicznej odmianie granitu, powstaj膮cego w takich w艂a艣nie 偶y艂ach 鈥 turmaliny mog膮 osi膮ga膰 du偶e rozmiary.

Kryszta艂y tych minera艂贸w s膮 te偶 spotykane w niekt贸rych ska艂ach przeobra偶onych. W Polsce znane s膮 zw艂aszcza turmaliny z Pog贸rza Izerskiego (Sudety). Pojawiaj膮 si臋 one w艣r贸d granitognejs贸w i 艂upk贸w 艂yszczykowych, a tak偶e w grejzenach 鈥 to bardzo nietypowa ska艂a, znajduj膮ca si臋 na powierzchni w rejonie Mirska, powsta艂a na skutek przeobra偶enia granitu pod wp艂ywem gor膮cych resztek magmy oraz roztwor贸w i gaz贸w pomagmowych. Turmaliny mog膮 pojawia膰 si臋 r贸wnie偶 w innych ska艂ach zmetamorfizowanych (przeobra偶onych) kontaktowo, czyli pod wp艂ywem lokalnego podgrzania i/lub zwi臋kszenia ci艣nienia (mi臋dzy innymi w tak zwanych hornfelsach).

Turmaliny znane s膮 tak偶e ze ska艂 przeobra偶onych (gnejs贸w i migmatyt贸w) G贸r Sowich, Masywu 艢nie偶nika, G贸r Z艂otych oraz 艂upk贸w 艂yszczykowych z rejonu Strzelina. Stanowiska tej grupy minera艂贸w poza Dolnym 艢l膮skiem s膮 w Polsce bardzo rzadkie. Na uwag臋 zas艂uguj膮 turmaliny w granitoidach pojawiaj膮cych si臋 lokalnie na terenie Tatr Zachodnich (rejon Czuby Goryczkowej). Polskie turmaliny nie wyst臋puj膮 jednak w du偶ych ilo艣ciach i nie s膮 wykorzystywane w celach jubilerskich.

Znane s膮 r贸wnie偶 wt贸rne z艂o偶a turmalinu, powsta艂e w wyniku wietrzenia macierzystych ska艂 zawieraj膮cych ten minera艂. Z艂o偶a takie znajduj膮 si臋 w osadach rzecznych (z艂o偶a aluwialne), a tak偶e w ska艂ach ilastych tworz膮cych si臋 z wietrzej膮cych granit贸w.

Turmaliny na 艣wiecie

Turmaliny s膮 bardzo rozpowszechnionymi minera艂ami. Odmiany jubilerskie znane s膮 zw艂aszcza z Brazylii (rejon Minas Gerais). Pochodz膮 stamt膮d zw艂aszcza zielone okazy wyst臋puj膮ce w 偶y艂ach grubokrystalicznych ska艂 granitoidowych, czyli w pegmatytach. Cz臋ste s膮 te偶 turmaliny r贸偶owe, czerwone, niebieskie, bezbarwne.

Inne znane lokalizacje po艂o偶one s膮 na Madagaskarze. Tam turmaliny r贸wnie偶 pochodz膮 ze ska艂 pegmatytowych i maj膮 czerwone, zielone, niebieskie i 偶贸艂te barwy. Niebiesko-zielone oraz inne okazy wydobywane s膮 tak偶e w wielu miejscach po艂udniowej i wschodniej Afryki (Tanzania, RPA, Zimbabwe), a tak偶e Namibii.

Wiele turmalin贸w pochodzi ze z艂贸偶 wt贸rnych (aluwialnych, czyli z osad贸w rzecznych) Myanmaru oraz Sri Lanki. Stamt膮d uzyskano zw艂aszcza sporo turmalin贸w bezbarwnych. Z Azji turmaliny znane s膮 r贸wnie偶 z terenu Kaszmiru oraz z Uralu. Bogate w ten minera艂 s膮 tereny USA (stany Kalifornia, Maine), sk膮d pochodz膮 efektownie zabarwione kryszta艂y.

Turmaliny szlifowane s膮 tabliczkowo i schodkowo, niekiedy r贸wnie偶 w postaci kaboszon贸w. Ze wzgl臋du na nier贸wnomierno艣膰 zabarwienia znaczenie ma kierunek przeci臋cia kamienia. W艂a艣ciwie dobrany pozwala na zaobserwowanie efektu zmiany barwy podczas obrotu okazu w r贸偶nych kierunkach. Opr贸cz zastosowa艅 jubilerskich turmaliny maj膮 tak偶e znaczenie w elektrotechnice.

Oszlifowane turmaliny (odmiana werdelit).

Oszlifowane turmaliny (odmiana werdelit). Fot. Wikimedia Commons.

Najbardziej znane stanowiska polskich (dolno艣l膮skich) turmalin贸w

  • Kamie艅 ko艂o Mirska 鈥 na wzg贸rzu Wyrwak w skale okre艣lanej mianem grejzen贸w; miejscami turmaliny bardzo liczne, najwi臋ksze znalezione tam kryszta艂y mia艂y do 8 cm d艂ugo艣ci; okazy o czarnej barwie, niekiedy o pasowym lub plamistym, cz臋艣ciowo zielonym zabarwieniu, pr膮偶kowane, niekiedy pokryte mik膮, s艂upkowe, ale sp臋kane i po艂amane; opisywane jako szerl i skoryl, sporadycznie spotykany r贸wnie偶 drawit,
  • Pobiedna ko艂o Czerniawy-Zdroju 鈥 ska艂y wzbogacone w turmalin wyst臋puj膮ce razem z grejzenami; pojedyncze kryszta艂y lub gniazda; turmalin sp臋kany, niekiedy o budowie pasowej,
  • Przecznica ko艂o 艢wieradowa-Zdroju 鈥 igie艂ki turmalinu w 艂upkach mikowych (ska艂ach przeobra偶onych),
  • Krobica ko艂o 艢wieradowa-Zdroju 鈥 turmaliny (szerl, nieregularne ziarna) w 艂upkach mikowych z granatami; spotykane tak偶e sp臋kane s艂upki szerlu i drawitu; na po艂udnie od wsi znane by艂y 偶y艂y kwarcowe ze strefami bogatymi w czarny turmalin (o grubo艣ci do 2 cm),
  • Pog贸rze Izerskie 鈥 tworzy razem z kwarcem skupienia w granitognejsach oraz gnejsach, kuliste lub soczewkowate, o 艣rednicach do kilku lub 10 cm; w granitach pojawia si臋 zamiast miki, czasami tworzy razem z kwarcem gniazda zawieraj膮ce du偶e, sp臋kane kryszta艂y; wyst臋puje tak偶e wk艂adki w艣r贸d 艂upk贸w pasma Kamienicki Grzbiet, czasami bardzo wzbogacone w turmalin stanowi膮cy tam od 2 do 25 procent obj臋to艣ci ska艂y,
  • Rudawy Janowickie 鈥 w gnejsach turmalin jest pospolity, odnotowano wyst臋powanie s艂o艅c turmalinowych, a tak偶e w soczewkach z kwarcem,
  • Z艂otoryja, Lw贸wek 艢l膮ski 鈥 w 偶wirach i piaskach rzecznych, czarne i brunatne ziarna dobrze wykszta艂conych, ale obtoczonych kryszta艂贸w,
  • Bielawa, Owiesno ko艂o Dzier偶oniowa, Pieszyce, Pi艂awa G贸rna, R贸偶ana 鈥 w 偶y艂ach pegmatytowych znajduj膮cych si臋 w gnejsach sowiog贸rskich, skupienia kryszta艂贸w i pojedyncze kryszta艂y, wro艣ni臋te w kwarcu i skaleniach, czarne, grubos艂upowe, o d艂ugo艣ciach do 5 cm, ale znany okaz o d艂ugo艣ci do 10 cm i 7 cm grubo艣ci; po艂amane kryszta艂y spojone kwarcem,
  • Jug贸w i Sobk贸w ko艂o Nowej Rudy 鈥 na g贸rze Popielak spotykano agregaty kryszta艂贸w turmalinu do 10 cm 艣rednicy, a tak偶e pojedyncze kryszta艂y do 5 cm d艂ugo艣ci,
  • Jeg艂owa ko艂o Strzelina 鈥 偶y艂a kwarcowo-turmalinowa w艣r贸d kwarcyt贸w (ska艂 przeobra偶onych) o mi膮偶szo艣ci (grubo艣ci) do 1,5 metra; zawarto艣膰 turmalinu do 25% obj臋to艣ci; brunatne s艂upki i pr臋ciki tworz膮ce wachlarzowate agregaty; turmalin pojawia si臋 r贸wnie偶 w kwarcytach oraz 艂upkach kwarcowych i talkowych.
Czarny turmalin (szerl) z Pog贸rza Izerskiego.

Czarny turmalin (szerl) z Pog贸rza Izerskiego (Polska). Zdj臋cie wypolerowanej powierzchni ujawniaj膮cej liczne kryszta艂y, z kt贸rych najd艂u偶sze maj膮 do 5 cm.

Pozosta艂e dolno艣l膮skie stanowiska turmalin贸w

Niekt贸re z tych stanowisk s膮 wy艂膮cznie historyczne. Zamieszczenie miejscowo艣ci na li艣cie nie oznacza, 偶e mo偶na tam teraz znale藕膰 turmalin. Niekt贸re stanowiska podlegaj膮 ochronie i nie mo偶na pobiera膰 na nich pr贸bek skalnych.

  • Bratk贸w ko艂o Zgorzelca 鈥 turmalin o pasowym, brunatnym i granatowym zabarwieniu, w sp臋kaniach w granitach wype艂nionych g艂贸wnie kwarcem,
  • Posada ko艂o Zgorzelca 鈥 w ska艂ach granitowych (tzw. granitach rumburskich) nad Nys膮 艁u偶yck膮, sporadycznie 偶y艂ki brunatne i fioletowe,
  • Turosz贸w ko艂o Bogatyni 鈥 w piaskach mioce艅skich w kopalni w臋gla brunatnego napotykane s膮 s艂upki i nieregularne ziarna turmalinu brunatnego i niebieskiego,
  • Szyszkowa ko艂o Le艣nej 鈥 turmalin w osadach rzecznych Kwisy: obtoczone, czarne, br膮zowe i zielone ziarna,
  • Plater贸wka i W艂osie艅 ko艂o Lubania 艢l膮skiego 鈥 brunatne ziarna turmalin贸w w skale osadowej okruchowej (szarog艂azie),
  • Kotlina ko艂o Mirska 鈥 w skale leukogranitowej, skupienia bardzo drobnych kryszta艂k贸w o wielko艣ci poni偶ej milimetra,
  • wzg贸rze Zaj臋cznik, 艢wierad贸w-Zdr贸j 鈥 s艂upki i pr臋ciki drawitu o d艂ugo艣ci do 2 mm,
  • Czerniawa-Zdr贸j 鈥 w dolinie potoku Czerniawka, w rejonie uj艣cia potoku Granicznego; du偶e, sp臋kane ziarna; drobne s艂upki,
  • S臋pia G贸ra ko艂o 艢wieradowa-Zdroju, p贸艂nocno-zachodnie podn贸偶e g贸ry Opaleniec ko艂o Czerniawy-Zdroju 鈥 ska艂a przeobra偶ona zbli偶ona do 艂upk贸w kwarcytowych, z nagromadzeniami drobnoziarnistego kwarcu oraz turmalinu,
  • Barcinek i Nowa Kamienica ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 w 偶y艂ach kwarcowych w postaci pojedynczych ziaren lub soczewek o d艂ugo艣ci kilku centymetr贸w, cz臋sto brunatny,
  • Stara Kamienica ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 pospolity w granitach i granitognejsach; cz臋sty r贸wnie偶 w w gnejsach na p贸艂nocnym stoku g贸ry Kromosz,
  • Micha艂owice ko艂o Szklarskiej Por臋by 鈥 czarne, s艂upkowe, pr膮偶kowane kryszta艂y w kamienio艂omie granitu,
  • Kopaniec ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 w gnejsach i granitognejsach na wzg贸rzach M艂yniec, Popiel i Zaro艣lak; niekiedy tworzy nieregularne gniazda kryszta艂贸w szerlu o d艂ugo艣ci do 4 cm,
  • Zamkowa G贸ra w Jeleniej G贸rze 鈥 czarne igie艂ki turmalinu o d艂ugo艣ci do 1 cm tkwi膮ce w skale pegmatytowej, r贸wnie偶 drobne, niebieskie skupienia kryszta艂k贸w,
  • Wysoki Kamie艅 ko艂o Szklarskiej Por臋by 鈥 w skale pegmatytowej, kilkucentymetrowe s艂upki,
  • Karpacz 鈥 w hornfelsach (ska艂a przeobra偶ona) w centrum, ko艂o ko艣cio艂a odnotowano obecno艣膰 br膮zowych s艂upk贸w turmalinu,
  • Wilcza Por臋ba w Karpaczu 鈥 drobne kryszta艂y i skupienia w 艂upkach mikowych z Sowiej Doliny oraz 艂upkach z granatami ze Skalnego Sto艂u,
  • g贸ra 艢nie偶ka 鈥 XIX-wieczne 藕r贸d艂a wskazuj膮 na obecno艣膰 czarnych kryszta艂贸w turmalinu o d艂ugo艣ci do 1 cm,
  • Kowary 鈥 w kopalni Wolno艣膰, w 偶y艂ach granitowych, przero艣ni臋ty kwarcem,
  • zamek Bolcz贸w ko艂o Janowic Wielkich 鈥 w kamienio艂omie przy drodze, poni偶ej ruin odnotowano w przesz艂o艣ci czarne s艂upki turmalinu o d艂ugo艣ci do 10 cm i grubo艣ci 5 mm,
  • g贸ra Wielki Wo艂ek ko艂o Janowic Wielkich 鈥 w hornfelsach (ska艂a przeobra偶ona), cz臋sty, drobne ig艂y,
  • Stra偶owa G贸ra, Jedlinka ko艂o Jedliny-Zdroju 鈥 w warstwie bogatej w grafit kryszta艂y do 2,5 cm d艂ugo艣ci, tak偶e skupienia kwarcu i turmalinu,
  • Piaskowa G贸ra w Wa艂brzychu 鈥 podczas budowy ods艂oni臋te by艂y ska艂y zawieraj膮ce obfite nagromadzenia drobnego turmalinu,
  • Sierpnice ko艂o G艂uszycy i Dalk贸w ko艂o Nowej Rudy 鈥 w gnejsach odnotowano w XIX wieku nagromadzenia kryszta艂贸w czarnego turmalinu,
  • Prze艂臋cz Sokola ko艂o Nowej Rudy 鈥 w ska艂kach 700 metr贸w za prze艂臋cz膮 turmalin w 偶y艂ach ska艂 pegmatytowych,
  • Zag贸rze 艢l膮skie 鈥 na lewym brzegu jeziora zaporowego i ko艂o zapory, w pegmatytach, czarne kryszta艂y do 2 cm d艂ugo艣ci i promieniste skupienia,
  • Micha艂kowa ko艂o Zag贸rza 艢l膮skiego 鈥 w XIX wieku w kamienio艂omach mi臋dzy wsi膮 oraz dolin膮 M艂yn贸wki notowano czarne kryszta艂y turmalinu o d艂ugo艣ci do 8 cm,
  • Walim 鈥 kryszta艂y o d艂ugo艣ci do 5 cm w 偶y艂ach ska艂 pegmatytowych,
  • Ro艣cisz贸w, przy drodze do Walimia – 偶y艂y pegmatyt贸w w ska艂kach, w nich turmalin,
  • Strzegom 鈥 turmalin w pustkach (druzach) w pegmatytach towarzysz膮cych granitom strzegomskim, w postaci ma艂ych igie艂, do 1 cm d艂ugo艣ci, kiedy wro艣ni臋te w inne minera艂y; turmalin jest brunatny, czarny, rzadziej niebieskawy i bezbarwny,
  • 呕贸艂kiewka ko艂o Strzegomia 鈥 w pegmatytach w kamienio艂omach granitu,
  • 呕贸艂kiewka i Grabina ko艂o Strzegomia 鈥 pr臋ciki turmalinu w pegmatytach towarzysz膮cych 艂upkom (ska艂om przeobra偶onym),
  • Gocza艂k贸w Dolny ko艂o Strzegomia, Kruk贸w ko艂o 艢widnicy, Jaroszowskie Wzg贸rza, Po偶arzysko ko艂o Sob贸tki, Siedlimowice 鈥 turmalin pojawia si臋 w ska艂ach przeobra偶onych (hornfelsach),
  • Jordan贸w 艢l膮ski 鈥 turmalin obecny w gniazdach ska艂y pegmatytowej w kamienio艂omie serpentynitu, bardzo drobne kryszta艂ki oraz ich agregaty,
  • Strzelin 鈥 w kamienio艂omie granitu, czarne kryszta艂ki o d艂ugo艣ci do 3 cm, wro艣ni臋te w skalenie,
  • Bia艂y Ko艣ci贸艂 ko艂o Strzelina 鈥 w kamienio艂omie granitu, w gniazdach ska艂y pegmatytowej, s艂upkowe kryszta艂y do kilkunastu milimetr贸w d艂ugo艣ci oraz ich skupienia; znaleziono te偶 po艂amane kryszta艂y o d艂ugo艣ci do 3 cm,
  • Nowina ko艂o Strzelina – w skale pegmatytowej odnotowano w XIX wieku obecno艣膰 kryszta艂贸w turmalin贸w o d艂ugo艣ci do 2 cm, wyst臋puj膮cych razem z granatami,
  • Go艣ci臋cice, Nowolesie, Przeworno i Stru偶yna ko艂o Strzelina 鈥 w kwarcytach i 艂upkach kwarcowych (ska艂y przeobra偶one), zielonoczarne ig艂y do 1 cm d艂ugo艣ci,
  • Go艂og艂owy ko艂o K艂odzka 鈥 w 偶yle przecinaj膮cej amfibolity (ska艂y przeobra偶one), niewielkie s艂upki zielonego i niebieskawego turmalinu,
  • G贸ra Krzy偶nik w Stroniu 艢l膮skim 鈥 w 艂upkach mikowych skupienia niebieskawego turmalinu,
  • Krowiarki ko艂o Stronia 艢l膮skiego 鈥 kr贸tkie s艂upki turmalinu w 艂upkach mikowych,
  • Bielice ko艂o Stronia 艢l膮skiego 鈥 na g贸rze Kowad艂o, w 艂upkach 艂yszczykowych, liczne ziarna przero艣ni臋te kwarcem.