Zaznacz stron臋

Opal

Mineraloid, czyli substancja powstaj膮ca w spos贸b naturalny, wykazuj膮ca w warunkach pokojowych sta艂y stan skupienia, ale nie posiadaj膮ca 鈥 w odr贸偶nieniu od minera艂贸w 鈥 w pe艂ni wykszta艂conej struktury krystalicznej. Opal jest cz臋艣ciowo przekrystalizowan膮 krzemionk膮 (dwutlenkiem krzemu), zawieraj膮c膮 dodatkowo zmienne ilo艣ci wody, z regu艂y wynosz膮ce kilka procent obj臋to艣ci. Nie tworzy kryszta艂贸w (bo nie jest minera艂em) ale skupienia naciekowe, groniaste, naskorupienia, bezpostaciowe wype艂nienia nieregularnych pustek w ska艂ach. Z czasem mo偶e przechodzi膰 w minera艂 chalcedon, trac膮c przy tym ze swojego sk艂adu wod臋. Nie jest odporny na dzia艂anie kwas贸w i zasad.

Czysty opal jest bezbarwny, ale jako bezpostaciowa substancja cz臋sto zawiera pierwiastki i zwi膮zki, kt贸re nadaj膮 mu r贸偶ne zabarwienie. Spotykane s膮 okazy bia艂e, 偶贸艂te, brunatne, czerwone, niebieskie, czarne.

Opal z Coober Pedy (Australia).

Opal z Coober Pedy (Australia). 殴r贸d艂o: Wikimedia Commons.

Odmiany opali

Opale dzielone s膮 zazwyczaj na dwie g艂贸wne grupy:

  • opal szlachetny 鈥 wykazuje gr臋 barw (opalescencj臋); z czasem, na skutek utraty wody zjawisko to mo偶e s艂abn膮膰; st膮d stosuje si臋 przechowywanie bi偶uterii z opali szlachetnych w wilgotnej wacie; nie mo偶na te偶 wystawia膰 kamienia na dzia艂anie myd艂a oraz innych 艣rodk贸w czyszcz膮cych,
  • opal zwyczajny (pospolity) 鈥 nie wykazuje gry barw i zazwyczaj jest ca艂kowicie nieprzezroczysty; mo偶e jednak posiada膰 oryginalne zabarwienie 鈥 te odmiany te偶 s膮 uznawane za atrakcyjne.

Niekiedy wyr贸偶nia si臋 tak偶e opal ognisty. Jest on czerwony, m臋tny, z regu艂y prze艣wiecaj膮cy, rzadziej przezroczysty, nie wykazuje zazwyczaj efekt贸w optycznych. Pochodzi z Meksyku lub Australii, Brazylii, Kazachstanu i USA.

Niekt贸re z opali szlachetnych 鈥 te najbardziej charakterystyczne 鈥 otrzyma艂y swoje nazwy, na przyk艂ad:

  • opal bia艂y 鈥 opal o bardzo jasnej barwie, wykazuj膮cy gr臋 barw, nazywany niekiedy mlecznym (tak jak w przypadku jednej z odmian opalu zwyczajnego),
  • opal arlekinowy 鈥 czerwonawy, z plamkami; posiada oryginalne, barwne wzory,
  • opal matrycowy (matrix) 鈥 opal wro艣ni臋ty w ska艂臋 macierzyst膮, zazwyczaj w postaci pasma (warstwy),
  • opal kryszta艂owy 鈥 wykazuje czerwone refleksy 艣wietlne na mlecznym tle,
  • opal czarny 鈥 wbrew nazwie odmiana ta zawiera te偶 opale ciemnozielone i ciemnogranatowe,
  • opal jelly 鈥 o odcieniu niebieskawym i/lub szarym,
  • opal girasol 鈥 przezroczysty i prawie bezbarwny, z niebiesk膮 po艣wiat膮.

Tak偶e opale zwyczajne posiadaj膮 wiele odmian:

  • hialit 鈥 opal przezroczysty, niekiedy bezbarwny, ale mo偶e by膰 zielonkawy, brunatny, prawie czarny 鈥 w ka偶dym wypadku zachowana jest jednak przezroczysto艣膰 (uwaga: nie nale偶y myli膰 hialitu z halitem, czyli sol膮 kuchenn膮),
  • opal mleczny 鈥 prze艣wiecaj膮cy do nieprzezroczystego, bia艂y lub 偶贸艂tawy, niekiedy z lekkim odcieniem niebieskim b膮d藕 zielonym,
  • opal porcelanowy 鈥 bia艂y, ca艂kowicie nieprzezroczysty,
  • hydrofan 鈥 bia艂y, p贸艂przezroczysty, o wodnistym zabarwieniu, m臋tny (zjawisko to spowodowane jest utrat膮 wody),
  • opal mszysty 鈥 jasny, z ciemnymi plamkami przypominaj膮cymi niekiedy fragmenty ro艣lin (s膮 to tzw. dendryty),
  • prazopal (opal prazowy) 鈥 zielony,
  • opal woskowy 鈥 偶贸艂ty lub br膮zowawy, z silnym woskowym po艂yskiem,
  • opal drzewny 鈥 skamienia艂e drewno, kt贸re zosta艂o zast膮pione przez krzemionk臋 w postaci opalu; cz臋sto br膮zowy lub 偶贸艂ty,
  • opal krwisty 鈥 czerwony,
  • opal miodowy 鈥 o barwie miodu, prze艣wiecaj膮cy,
  • opal agatowy 鈥 ze wst臋gami.

Cechy opali

Opal wykazuje twardo艣膰 oko艂o 6 w skali Mohsa, g臋sto艣膰 ni偶sz膮 od kwarcu i chalcedonu (to efekt zawarto艣ci wody), szklisty lub woskowy po艂ysk, prze艂am muszlowy (nie wykazuje 艂upliwo艣ci, poniewa偶 nie ma struktury krystalicznej), prze艣wieca lub jest nieprzezroczysty.

Mineraloid ten jest rozpowszechniony, jednak odmiany nadaj膮ce si臋 do cel贸w jubilerskich i ozdobnych s膮 o wiele rzadsze. Bezpostaciowa krzemionka tworzy spoiwo w ska艂ach osadowych, zast臋puje zwi膮zki chemiczne buduj膮ce szkielety organizm贸w, podczas gdy staj膮 si臋 one skamienia艂o艣ciami (czyli ulegaj膮 procesom fosylizacji). Opal buduje te偶 ska艂y osadowe takie jak opoka. Cz臋sto powstaje na skutek rozk艂adu (pod wp艂ywem temperatury) minera艂贸w zawieraj膮cych krzemionk臋. Dwutlenek krzemu tworz膮cy opal pochodzi czasami ze ska艂 magmowych wulkanicznych, przez kt贸re przep艂ywaj膮 gor膮ce roztwory pomagmowe, a jego wytr膮canie zachodzi w pobli偶u gor膮cych 藕r贸de艂 oraz gejzer贸w.

Na przestrzeni wiek贸w opalowi przypisywano magiczn膮 moc 鈥 zar贸wno pozytywn膮, jak i negatywn膮. Pod tym wzgl臋dem szczeg贸lnie wyr贸偶nia艂y si臋 czarne opale 鈥 przeczytaj o kl膮twie opali.

Efekty optyczne i wykorzystanie

Jubilerskie odmiany opali zawdzi臋czaj膮 swoje powodzenie efektom optycznym. Najwa偶niejszy z nich to gra barw nazywana opalescencj膮. Powstaje ona na skutek nak艂adania si臋 (czyli interferencji) fal 艣wietlnych ulegaj膮cych dyfrakcji i rozszczepieniu 艣wiat艂a na sk艂adowe barwne. Proces ten zachodzi na globulkach krzemionkowych buduj膮cych bezpostaciowy opal, a tak偶e na powierzchniach sp臋ka艅 oraz kanalik贸w zawieraj膮cych wod臋. Pojawienie si臋 oraz kolor rozb艂ysk贸w 艣wietlnych zale偶膮 od rozmiar贸w oraz r贸偶nic w wielko艣ci globulek krzemionki.

Istniej膮 imitacje bia艂ych oraz czarnych opali. Stosowane jest tak偶e barwienie opali w celu wzmocnienia gry barw; niekt贸re okazy s膮 r贸wnie偶 impregnowane 偶ywic膮.

Z opali wykonuje si臋 rze藕by, poleruje si臋 te偶 fasetkowo lub do postaci kaboszon贸w oraz b臋bniak贸w. Produkuje si臋 r贸wnie偶 opale syntetyczne. Stosowano tak偶e imitacje opalu, na przyk艂ad w postaci kryszta艂贸w g贸rskich z iryzuj膮c膮 podk艂adk膮 b膮d藕 wk艂adk膮 z okruch贸w opali.

Z艂o偶a 艣wiatowe

Do pocz膮tku XX wieku najbardziej znane z艂o偶a opali znajdowa艂y si臋 na S艂owacji, w rejonie Cervenicy. Opale wykorzystywane w staro偶ytnym Rzymie pochodzi艂y z terenu S艂owacji, z rejonu Koszyc. W XX wieku odkryto opale australijskie 鈥 to stamt膮d pochodzi wi臋kszo艣膰 najlepszych okaz贸w pozyskiwanych obecnie. Z艂o偶a te znajduj膮 si臋 w Nowej Po艂udniowej Walii, Queensland, a tak偶e w Australii Po艂udniowej (Coober Pedy). Opale pojawiaj膮 si臋 tam najcz臋艣ciej w piaskowcach 鈥 ska艂ach osadowych okruchowych.

Czarny opal z Australii.

Czarny opal z Australii. Fot. Didier Descouens.

Kamie艅 ten pozyskiwany jest tak偶e w wielu innych miejscach na 艣wiecie. Z艂o偶a znajduj膮 si臋 w Brazylii, Gwatemali, Hondurasie, Japonii, Meksyku, na Nowej Zelandii, w Rosji, RPA i USA (stany Idaho oraz Nevada), a tak偶e w Zimbabwe.

Polskie opale

W Polsce opale s膮 spotykane na Dolnym 艢l膮sku, ale najcz臋艣ciej nie s膮 to odmiany uznawane za szlachetne. Znane s膮 zw艂aszcza ze z艂贸偶 niklu w Szklarach ko艂o Z膮bkowic 艢l膮skich. Wyst臋puj膮 one w obr臋bie ska艂 nazywanych serpentynitami. Z tymi samymi ska艂ami zwi膮zane s膮 znaleziska opali z rejonu Jordanowa oraz Nas艂awic. Wsz臋dzie tam opale zawdzi臋czaj膮 swoje powstanie procesom wietrzenia (niszczenia) ska艂 serpentynitowych w warunkach l膮dowych, w gor膮cym i wilgotnym klimacie, oko艂o 25 milion贸w lat temu, gdy Sudety by艂y powoli wypi臋trzane.

Polskie opale to cz臋sto hiality tworz膮ce naskorupienia oraz skupienia naciekowe i groniaste na ska艂ach serpentynitowych. W wi臋kszo艣ci przypadk贸w maj膮 one grubo艣膰 do kilku milimetr贸w.

Hiality dolno艣l膮skie wyst臋puj膮ce w serpentynitach znajduj膮 si臋 w Braszowicach, Grochowej, Ko藕micach, Szklarach, Wirach. Na Dolnym 艢l膮sku hialit pojawia si臋 te偶 w bazaltach w okolicach Jawora. W serpentynitach pojawiaj膮 si臋 te偶 r贸偶nobarwne odmiany opali, zw艂aszcza w Szklarach ko艂o Z膮bkowic 艢l膮skich i Wirach ko艂o Jordanowa 艢l膮skiego. Sporadyczne znaleziska hialitu opisano te偶 spoza Dolnego 艢l膮ska, z rejonu Katowic.

Prazopal z Braszowic na Dolnym 艢l膮sku.

Prazopal z Braszowic na Dolnym 艢l膮sku. Fot. James St. John, Flickr, Wikimedia Commons.

Ciekawym, cho膰 bardzo rzadkim znaleziskiem z okolic Pi艂awy na Dolnym 艢l膮sku s膮 czarne opale. Niegdy艣 uwa偶ano, 偶e przynosz膮 one nieszcz臋艣cie, ale z czasem sta艂y si臋 one jednym z najcenniejszych kamieni szlachetnych.

W Beskidach pojawia si臋 menilit (opal bulasty) 鈥 jest to opal barwy brunatno-szarej, wyst臋puj膮cy w postaci bu艂 w 艂upkach nazywanych menilitowych. Nie ma on znaczenia ozdobnego, ale stanowi ciekawy przyk艂ad ska艂y krzemionkowej powsta艂ej w zbiorniku morskim stanowi膮cym brze偶n膮 cz臋艣膰 oceanu Tetyda. Zatoka ta by艂a p艂ytka, silnie zasolona i traci艂a okresowo po艂膮czenie z oceanem, a zapisem tamtych wydarze艅 s膮 w艂a艣nie warstwy menilitowe. Ska艂y powsta艂e na dnie tamtego morza zosta艂y sfa艂dowane i wypi臋trzone 鈥 co doprowadzi艂o do jego ust膮pienia 鈥 a dzisiaj buduj膮 pasmo Beskid贸w z Bieszczadami.

Karpackie 艂upki menilitowe tworz膮 warstwy o mi膮偶szo艣ci (grubo艣ci) od kilku do kilkudziesi臋ciu centymetr贸w. Mo偶na je znale藕膰 mi臋dzy innymi w Do艂偶ycy, Dukli, Habkowicach, Ropie, Tylawie, 呕ubraczach.

Wybrane dolno艣l膮skie stanowiska opalu:

  • w kopalni niklu Marta w Szklarach 鈥 偶y艂y chalcedonowo-opalowe o rozmiarach do kilku metr贸w d艂ugo艣ci 鈥 opale mleczne,
  • w okolicach Szklar s膮 te偶 opale 偶贸艂te i czerwonawe,
  • bezbarwny opal (hialit) w szczelinach serpentynit贸w w Jordanowie, Nas艂awicach i Bystrzycy G贸rnej ko艂o 艢widnicy,
    Winna G贸ra ko艂o Sob贸tki 鈥 opale drzewne,
  • rzadkie czarne opale w okolicach Pi艂awy Dolnej w G贸rach Sowich.

Wybrane stanowiska opalu spoza Dolnego 艢l膮ska:

  • Bytk贸w ko艂o Katowic 鈥 znajdowano opale, bez znaczenia ozdobnego,
  • piaskowce opalowe w Pos膮dzy ko艂o Proszowic,
  • opal bulasty (menilit) barwy szarej lub brunatnej wchodzi w sk艂ad 艂upk贸w menilitowych fliszu karpackiego.
Polski opal ze Szklar na Dolnym 艢l膮sku, ze ska艂 serpentynitowych.

Polski opal ze Szklar na Dolnym 艢l膮sku, ze ska艂 serpentynitowych. Fot. Piotr Sosnowski, Wikimedia Commons.