Zaznacz stron臋

Kwarc dymny (zadymiony) i morion

Kwarc dymny jest odmian膮 minera艂u kwarcu zabawion膮 na kolor ciemnobrunatny, przechodz膮cy niekiedy niemal w czer艅. Ca艂kowicie czarne i nieprze艣wiecaj膮ce kryszta艂y kwarcu nosz膮 natomiast nazw臋 morionu. Kryszta艂y obu odmian by艂y od stuleci wykorzystywane do produkcji ozdobnych przedmiot贸w, nieraz ca艂kiem sporych (wazony), a tak偶e w jubilerstwie (pier艣cionki, naszyjniki).

Ciemna barwa kwarcu dymnego oraz morionu jest skutkiem oddzia艂ywania na kryszta艂y kwarcu promieniowania jonizuj膮cego, rzadziej obecno艣ci substancji organicznych. Z regu艂y nie wynika ona zatem ze sk艂adu chemicznego, kt贸ry jest taki, jak typowego kwarcu (czyli dwutlenek krzemu). Podgrzewanie powoduje odbarwienie kwarcu dymnego. W przesz艂o艣ci wykorzystywano to zjawisko w celu uzyskiwania kryszta艂贸w o 偶贸艂tym zabarwieniu 鈥 tak膮 odmian臋 kwarcu nazywamy cytrynem.

Kryszta艂 kwarcu dymnego - szarej i br膮zowej odmiany minera艂u kwarcu.

Kryszta艂 kwarcu dymnego – szarej i br膮zowej odmiany minera艂u kwarcu.

Kwarc dymny oraz morion wyst臋puj膮 w wielu miejscach na ca艂ym 艣wiecie, w tym w Brazylii, Sri Lance, na Madagaskarze, Uralu, w Hiszpanii, Szwajcarii, Szkocji, Australii, stanie Kolorado w USA. W Polsce te pi臋kne odmiany kwarcu spotykane s膮 g艂贸wnie na Dolnym 艢l膮sku. Wyst臋puj膮 one w obr臋bie tak zwanych pluton贸w granitoidowych, czyli dawnych podziemnych komorach, kt贸re w schy艂ku ery paleozoicznej wype艂nione by艂y gor膮cym, p艂ynnym stopem skalnym 鈥 magm膮. Z magmy krystalizowa艂y ska艂y magmowe g艂臋binowe nosz膮ce nazw臋 granitoid贸w. Du偶e kryszta艂y kwarcu dymnego i morionu zwi膮zane s膮 z gruboziarnist膮 odmian膮 granitoid贸w tworz膮c膮 najcz臋艣ciej 偶y艂y. Taka odmiana jest nazywana przez geolog贸w pegmatytem.

Ciemno zabarwione odmiany kwarcu spotykane s膮 mi臋dzy innymi w pegmatytach znajduj膮cych si臋 w masywach granitoidowych Strzegomia oraz Karkonoszy, w mniejszym stopniu w masywie Strzelina. Szczeg贸lnie pi臋kne kryszta艂y powsta艂y w pustkach skalnych nazywanych geodami (je艣li maj膮 kulisty lub elipsoidalny zarys) oraz druzami (kszta艂t wyd艂u偶ony lub nieregularny), kt贸re znajduj膮 si臋 najcz臋艣ciej w najbardziej zewn臋trznych partiach plutonu granitoidowego.

Tak powsta艂y karbo艅skie granitoidy Dolnego 艢l膮ska: komora magmowa oraz druzy i miarole (rys. Edyta Felcyn).

Tak powsta艂y karbo艅skie granitoidy Dolnego 艢l膮ska. Na schemacie widoczny zbiornik magmowy, w kt贸rym styg艂y ska艂y granitoidowe. W pustkach – geodach i druzach – krystalizowa艂 kwarc, w tym dymny oraz morion, a tak偶e inne minera艂y (rys. Edyta Felcyn).

Szczeg贸lnie pi臋kne okazy znajdowano w ska艂ach strzegomskiego masywu granitoidowego: w kamienio艂omie 鈥濧ndrzej鈥, w 呕贸艂kiewce ko艂o Strzegomia, Czernicy ko艂o Jawora. Najwi臋ksze okazy pochodz膮ce stamt膮d maj膮 oko艂o p贸艂 metra d艂ugo艣ci i wa偶膮 kilkadziesi膮t kilogram贸w! Zawarto艣膰 jednej z kawern znalezionych w Czernicy stanowi艂o mi臋dzy innymi kilkaset kilogram贸w kwarcu dymnego.

Kwarce dymne oraz moriony znane s膮 tak偶e z okolic Karkonoszy, gdzie spotykano je r贸wnie偶 w granitoidach, na obszarze od Trzci艅ska ko艂o Jeleniej G贸ry, poprzez 艁omnic臋 i Kowary, Podg贸rzyn oraz Sobiesz贸w, po Szklarsk膮 Por臋b臋. Du偶e okazy znane s膮 te偶 z G贸r Izerskich. Obecnie granity karkonoskie obj臋te s膮 ochron膮 na wi臋kszo艣ci terenu swojego wyst臋powania, zaprzestano eksploatacji dawnych kamienio艂om贸w, st膮d te偶 brakuje nowych znalezisk z tego obszaru.

Kryszta艂y kwarcu dymnego pojawiaj膮 si臋 tak偶e w pustkach (geodach i druzach) w ska艂ach wulkanicznych Dolnego 艢l膮ska 鈥 g艂贸wnie melafirach (nazywanych te偶 migda艂owcami). Wyst臋puj膮 tam one razem z kryszta艂ami innych minera艂贸w, niekiedy w towarzystwie agat贸w.

Powstanie granitoid贸w Strzegomia, Karkonoszy i Strzelina mia艂o zwi膮zek z wydarzeniami tak zwanej orogenezy waryscyjskiej. By艂y to pot臋偶ne ruchy g贸rotw贸rcze zachodz膮ce w trakcie przy艂膮czania dzisiejszego Dolnego 艢l膮ska, a tak偶e Czech, du偶ych fragment贸w Niemiec, Francji oraz Hiszpanii do Europy. Powsta艂 w贸wczas r贸wnie偶 ogromny kontynent Pangea.

Otoczaki ciemno zabarwionego kwarcu znajdowane s膮 tak偶e w rejonie Krakowa, w pobli偶u ods艂oni臋膰 tak zwanej arkozy kwaczalskiej 鈥 ska艂y osadowej z okresu permskiego, powsta艂ej w warunkach l膮dowych 鈥 zw艂aszcza w okolicach Wygie艂zowa (na po艂udniowy-zach贸d od Krzeszowic).

Kwarc dymny szlifuje si臋 do postaci kaboszon贸w, nadaje si臋 mu r贸wnie偶 szlif brylantowy lub schodkowy. Niekt贸re odmiany tego kamienia nazywano te偶 topazem dymnym lub topazem szkockim.

Dolno艣l膮skie kwarce dymne i moriony

Dolny 艢l膮sk jest jednym z g艂贸wnych obszar贸w wyst臋powania tych kamieni w Europie. Rekordowe kryszta艂y kwarcu dymnego mia艂y do 1 m d艂ugo艣ci i wag臋 do 60 kg:

  • dolno艣l膮skie masywy granitoidowe, g艂贸wnie strzegomski i Karkonoszy,
  • w pegmatytach strzegomskich, zw艂aszcza w pr贸偶niach skalnych 鈥 druzach i geodach 鈥 przede wszystkim w stropowych partiach granit贸w; geody rzadko osi膮gaj膮 do 1 m 艣rednicy, takie druzy znane te偶 z okolic Jawora; przyk艂adowe stanowiska: kamienio艂om Andrzej w Strzegomiu (r贸偶na wielko艣膰 kryszta艂贸w, ale znaleziono sporo o d艂ugo艣ci oko艂o 10 cm), kamienio艂om w 呕贸艂kiewce ko艂o Strzegomia (1 km na po艂udnie od Strzegomia, kryszta艂y od 1 do 20 cm), kamienio艂om w Czernicy ko艂o Jawora (kryszta艂y g艂贸wnie o d艂ugo艣ci do 10 cm, ale w 1969 ods艂oni臋to tam pustk臋, z kt贸rej wydobyto blisko ton臋 kryszta艂贸w kwarcu o r贸偶nym zabarwieniu, w tym kwarc dymny od lekko zadymionych osobnik贸w do prawie czarnych, kamienio艂om w Zimniku (kryszta艂y o d艂ugo艣ci najcz臋艣ciej do 5 cm), Gniewk贸w, Bor贸w (kamienio艂om granitu, 偶y艂y pegmatytowe, okazy do 10-15 cm), Strzebl贸w, Paszowice,
  • masyw granitoidowy Karkonoszy i G贸ry Izerskie: Podg贸rzyn, Sobiesz贸w, Karpniki, Mys艂akowice, Trzci艅sko, Czarne, Stanisz贸w, Bobr贸w, Kowary, Szklarska Por臋ba,
  • w kopalni barytu w Boguszowie.