Ametyst. Fakty i legendy

Ametyst jest jednym z najbardziej znanych kamieni półszlachetnych. Nietrudno go rozpoznać, dzięki jego oryginalnemu, fioletowemu zabarwieniu. Nie oznacza to jednak, że wszystkie ametysty są takie same. Kryształy różnią się intensywnością zabarwienia, a także odcieniami.

Pod względem mineralogicznym ametyst jest odmianą minerału kwarcu. Dziedziczy po nim wszystkie cechy diagnostyczne (więcej o rozpoznawaniu minerałów na podstawie ich cech przeczytaj tutaj): wysoką twardość (7 w skali Mohsa), brak łupliwości i słupowy pokrój.

Dlaczego ametyst jest fioletowy? I jak powstaje?

Swoje zabarwienie ametyst zawdzięcza obecności dwu- lub trójwartościowego żelaza. Ten sam pierwiastek odpowiedzialny jest również za żółte zabarwienie cytrynów (to także odmiana kwarcu). Oznacza to, że możliwe jest sztuczne przebarwienie naturalnego ametystu.

Jeżeli podgrzejemy kryształ, który zawiera głównie trójwartościowe żelazo, to wraz ze wzrostem temperatury ametyst zamieni się w żółtą odmianę kwarcu, czyli cytryn. W przypadku dwuwartościowego żelaza w temperaturach około 500 st. C otrzymamy raczej zielonkawe zabarwienie (taką odmianę kwarcu nazywamy prazjolitem lub prasiolitem). Temperatury rzędu 350-400 st. C mogą doprowadzić do pojawienia się ametrynu, czyli fioletowo-żółtego kwarcu. W trakcie podgrzewania kryształ może przejściowo stać się bezbarwny.

Ametyst - kryształ, polski okaz z Dolnego Śląska.

Kryształ ametystu z Dolnego Śląska (Kletno koło Stronia Śląskiego). Widoczne zróżnicowane zabarwienie, zmieniające się pasowo od dolnych ku górnym częściom kryształu. Długość kryształu: 7 cm.

Wszystko to oznacza, że choć żółte, zielone i bezbarwne odmiany kwarcu są najzupełniej naturalne, to można je również otrzymać w sposób sztuczny, przez podgrzewanie ametystu. Wytwarzane są również sztuczne ametysty: fioletowo zabarwione szkło lub syntetyczna odmiana korundu.

Sama obecność żelaza nie wystarcza więc, by uzyskać fioletowo zabarwione kryształy kwarcu. Sporo zależy od sposobu wzrostu kryształu, a także ekspozycji na światło słoneczne. Podgrzanie jasnych ametystów może pogłębić ich zabarwienie, ale dzieje się to kosztem niewielkiej zmiany odcienia na bardziej szarą, przypominającą nieco kwarc dymny. Ma to związek z obecnością w krysztale niewielkich domieszek glinu.

Obserwując ametyst możemy zauważyć, że jego kryształy nie są równomiernie zabarwione (zobacz zdjęcie powyżej), a nasycenie zwiększa się niekiedy od części dolnej do wierzchołka kryształu. Przezroczyste (ale fioletowe) kryształy są stosunkowo rzadkie, częściej można oglądać okazy mętne.

Skąd pochodzą ametysty?

Najbardziej znane stanowiska ametystów znajdują się w Brazylii, zwłaszcza w stanach Minas Gerais, Rio Grande oraz Bahia. Stamtąd pochodzą duże geody ametystowe. Sporo okazów pochodzi też z Rosji oraz Urugwaju, a także z Madagaskaru, Meksyku oraz Sri Lanki.

Piękne kryształy tworzą się w skałach magmowych, najczęściej w ich odmianach żyłowych, a także w pustkach w skałach magmowych wulkanicznych. Z tych ostatnich miejsc pochodzą piękne geody ametystowe, czyli okrągłe lub owalne pustki wypełnione od wewnątrz poprawnie wykształconymi kryształami. Mniej cenne, choć też efektowne są szczotki ametystowe, czyli skupienia kryształów wyrastające z płaskiej powierzchni, którą może być na przykład fragment dużej geody lub krawędź nieregularnej pustki, czyli tak zwanej druzy.

Polskie ametysty

Ametysty spotykane są na całym świecie, ale w Polsce nie są łatwe do znalezienia. Ich najbardziej znane stanowisko znajduje się w okolicach Szklarskiej Poręby w Karkonoszach, na południowy-wschód od centrum miasta. To teren Karkonoskiego Parku Narodowego, stąd też należy zrezygnować z samodzielnego pozyskiwania minerałów i skał – są jednak organizowane wycieczki z przewodnikiem. Ametysty występują tam w postaci żyły o grubości kilkudziesięciu centymetrów, ciągnącej się na przestrzeni kilkuset (?) metrów. Barwa tamtejszych kryształów jest zmienna: niekiedy znajdowane są osobniki o zabarwieniu bliskim bieli, zasługujące raczej na nazwę kwarcu mlecznego. Kwarc mleczny jest zresztą drugą odmianą kwarcu obficie występującą w żyle ze Szklarskiej Poręby.

Geody i druzy ametystowe – czyli pustki wypełnione narastającymi do wewnątrz kryształami – można znaleźć w niektórych miejscach Dolnego Śląska, na przykład w rejonie miejscowości Różana i Nowy Kościół koło Świerzawy (stamtąd pochodzą też agaty), a także koło Tłumaczowa na północny-zachód od Nowej Rudy i Kłodzka. Na tych stanowiskach ametyst jest związany ze skałami magmowymi wulkanicznymi (nie z magmowymi głębinowymi, jak w Szklarskiej Porębie), czyli z miejscami, w których ponad 250 milionów lat temu znajdowały się czynne wulkany.

Ametyst: szczotka ametystowa z Dolnego Śląska.

Szczotka ametystowa z Dolnego Śląska. Szerokość okazu: 10 cm.

Inne dolnośląskie miejscowości znane z ametystów to między innymi Czadrów, Grzędy i Wleń. Kryształy tej odmiany kwarcu znajdowane są też w okolicach Krzeszowic na zachód od Krakowa, gdzie ich występowanie też jest związane z obecnością skał magmowych wulkanicznych.

Ametyst: legendy i przesądy

Ametyst jest jednym z najdłużej i najpowszechniej stosowanych kamieni ozdobnych. Wiele kultur przypisywało mu specjalne właściwości i moce, których nie potwierdza współczesna nauka. Zanim uwierzymy w którąś z legend sprawdźmy, skąd one pochodzą.

Najbardziej popularnym wierzeniem związanym z ametystem jest to, które pochodzi od starożytnych Greków. Przypisywali oni temu kamieniowi moc uwalniania od… stanu upojenia alkoholowego. Każdy, kto trzymał przy ciele lub w ustach ametyst, nie mógł upić się winem.

Stąd ametystowe pucharki. Dużo później zaczęto w nich dodatkowo umieszczać strutki (bezoary), czyli kulki z niestrawionego pokarmu tworzące się w żołądkach przeżuwaczy. Miały one uchronić właściciela nie tylko przed zgubnym wpływem alkoholu, ale także trucizną. Co ciekawe, nie był to czczy przesąd. Według badań naukowców strutki rzeczywiście mogły uratować życie posiadaczowi naczynia, wchodząc w reakcję z arszenikiem wrzuconym do płynu. Niestety, nie istnieją prace potwierdzające ochronne działanie ametystu podczas spożywania alkoholu.

Choć w antyalkoholowe działanie fioletowej odmiany kwarcu wierzono już w starożytności, to współcześnie ametystowi przypisuje się również magiczny, pozytywny wpływ na sferę uczuciową. Nie ma to oczywiście żadnego uzasadnienia naukowego. Legenda ta wzięła początek w wierszu „Les Amours de Bacchus et d’Améthyste” (z 1576 roku), autorstwa Rémy Belleau, poety francuskiego Renesansu.

Ametyst stosowany był też w innych magicznych celach. Figurki zwierząt wykonane z tego kamienia stanowiły amulety chroniące posiadacza, zwłaszcza żołnierzy, przed odniesieniem ran.

Źródła: