Zaznacz stron臋

Ametyst

Ametyst jest jednym z najbardziej znanych kamieni p贸艂szlachetnych. Nietrudno go rozpozna膰, dzi臋ki jego oryginalnemu, fioletowemu zabarwieniu. Nie oznacza to jednak, 偶e wszystkie ametysty s膮 takie same. Kryszta艂y r贸偶ni膮 si臋 intensywno艣ci膮 zabarwienia, a tak偶e odcieniami.

Pod wzgl臋dem mineralogicznym ametyst jest odmian膮 minera艂u kwarcu. Dziedziczy po nim wszystkie cechy diagnostyczne (wi臋cej o rozpoznawaniu minera艂贸w na podstawie ich cech przeczytaj tutaj): wysok膮 twardo艣膰 (7 w skali Mohsa), brak 艂upliwo艣ci i s艂upowy pokr贸j.

Dlaczego ametyst jest fioletowy? I jak powstaje?

Swoje zabarwienie ametyst zawdzi臋cza obecno艣ci dwu- lub tr贸jwarto艣ciowego 偶elaza. Ten sam pierwiastek odpowiedzialny jest r贸wnie偶 za 偶贸艂te zabarwienie cytryn贸w (to tak偶e odmiana kwarcu). Oznacza to, 偶e mo偶liwe jest sztuczne przebarwienie naturalnego ametystu.

Je偶eli podgrzejemy kryszta艂, kt贸ry zawiera g艂贸wnie tr贸jwarto艣ciowe 偶elazo, to wraz ze wzrostem temperatury ametyst zamieni si臋 w 偶贸艂t膮 odmian臋 kwarcu, czyli cytryn. W przypadku dwuwarto艣ciowego 偶elaza w temperaturach oko艂o 500 st. C otrzymamy raczej zielonkawe zabarwienie (tak膮 odmian臋 kwarcu nazywamy prazjolitem lub prasiolitem). Temperatury rz臋du 350-400 st. C mog膮 doprowadzi膰 do pojawienia si臋 ametrynu, czyli fioletowo-偶贸艂tego kwarcu. W trakcie podgrzewania kryszta艂 mo偶e przej艣ciowo sta膰 si臋 bezbarwny.

Zjawisko to oznacza, 偶e zabarwienie nie jest zwi膮zane ze sk艂adem chemicznym 鈥 tworzenie si臋 barwnych o艣rodk贸w jest raczej skutkiem defekt贸w sieci krystalicznej. To wyja艣nia zmiany zabarwienia ametystu zwi膮zane z jego podgrzaniem (szczeg贸lnie zwi臋kszenie intensywno艣ci odcieni fioletu).

Ametyst - kryszta艂, polski okaz z Dolnego 艢l膮ska.

Kryszta艂 ametystu z Dolnego 艢l膮ska (Kletno ko艂o Stronia 艢l膮skiego). Widoczne zr贸偶nicowane zabarwienie, zmieniaj膮ce si臋 pasowo od dolnych ku g贸rnym cz臋艣ciom kryszta艂u. D艂ugo艣膰 kryszta艂u: 7 cm.

Wszystko to oznacza, 偶e cho膰 偶贸艂te, zielone i bezbarwne odmiany kwarcu s膮 najzupe艂niej naturalne, to mo偶na je r贸wnie偶 otrzyma膰 w spos贸b sztuczny, przez podgrzewanie ametystu. Wytwarzane s膮 r贸wnie偶 sztuczne ametysty: fioletowo zabarwione szk艂o lub syntetyczna odmiana korundu.

Sama obecno艣膰 偶elaza nie wystarcza wi臋c, by uzyska膰 fioletowo zabarwione kryszta艂y kwarcu. Sporo zale偶y od sposobu wzrostu kryszta艂u, a tak偶e ekspozycji na 艣wiat艂o s艂oneczne. Podgrzanie jasnych ametyst贸w mo偶e pog艂臋bi膰 ich zabarwienie, ale dzieje si臋 to kosztem niewielkiej zmiany odcienia na bardziej szar膮, przypominaj膮c膮 nieco kwarc dymny. Ma to zwi膮zek z obecno艣ci膮 w krysztale niewielkich domieszek glinu.

Obserwuj膮c ametyst mo偶emy zauwa偶y膰, 偶e jego kryszta艂y nie s膮 r贸wnomiernie zabarwione (zobacz zdj臋cie powy偶ej), a nasycenie zwi臋ksza si臋 niekiedy od cz臋艣ci dolnej do wierzcho艂ka kryszta艂u. Przezroczyste (ale fioletowe) kryszta艂y s膮 stosunkowo rzadkie, cz臋艣ciej mo偶na ogl膮da膰 okazy m臋tne.

Sk膮d pochodz膮 ametysty?

Najbardziej znane stanowiska ametyst贸w znajduj膮 si臋 w Brazylii, zw艂aszcza w stanach Minas Gerais, Rio Grande oraz Bahia. Stamt膮d pochodz膮 du偶e geody ametystowe. Sporo okaz贸w pochodzi te偶 z Rosji oraz Urugwaju, a tak偶e z Madagaskaru, Meksyku oraz Sri Lanki.

Pi臋kne kryszta艂y tworz膮 si臋 w ska艂ach magmowych, najcz臋艣ciej w ich odmianach 偶y艂owych, a tak偶e w pustkach w ska艂ach magmowych wulkanicznych. Z tych ostatnich miejsc pochodz膮 pi臋kne geody ametystowe, czyli okr膮g艂e lub owalne pustki wype艂nione od wewn膮trz poprawnie wykszta艂conymi kryszta艂ami. Mniej cenne, cho膰 te偶 efektowne s膮 szczotki ametystowe, czyli skupienia kryszta艂贸w wyrastaj膮ce z p艂askiej powierzchni, kt贸r膮 mo偶e by膰 na przyk艂ad fragment du偶ej geody lub kraw臋d藕 nieregularnej pustki, czyli tak zwanej druzy.

Polskie ametysty

Ametysty spotykane s膮 na ca艂ym 艣wiecie, ale w Polsce nie s膮 艂atwe do znalezienia. Ich najbardziej znane stanowisko znajduje si臋 w okolicach Szklarskiej Por臋by w Karkonoszach, na po艂udniowy-wsch贸d od centrum miasta, w pobli偶u szlaku prowadz膮cego do schroniska pod 艁abskim Szczytem. To teren Karkonoskiego Parku Narodowego, st膮d te偶 nale偶y zrezygnowa膰 z samodzielnego pozyskiwania minera艂贸w i ska艂 – s膮 jednak organizowane wycieczki z przewodnikiem. Ametysty wyst臋puj膮 tam w postaci 偶y艂y o grubo艣ci kilkudziesi臋ciu centymetr贸w, ci膮gn膮cej si臋 na przestrzeni kilkuset (?) metr贸w. Barwa tamtejszych kryszta艂贸w jest zmienna: niekiedy znajdowane s膮 osobniki o zabarwieniu bliskim bieli, zas艂uguj膮ce raczej na nazw臋 kwarcu mlecznego. Kwarc mleczny jest zreszt膮 drug膮 odmian膮 kwarcu obficie wyst臋puj膮c膮 w 偶yle ze Szklarskiej Por臋by.

Pierwsze 藕r贸d艂a pisane donosz膮ce o wydobyciu ametyst贸w w Karkonoszach pochodz膮 ju偶 z XV wieku. Lokalizacj臋 stanowisk z ametystami podaj膮 te偶 p贸藕niejsze relacje, znane s膮 te偶 opisy wycieczek po ametysty. Zainteresowanie t膮 odmian膮 kwarcu spowodowa艂o, 偶e inna 偶y艂a ametystowa znajduj膮ca si臋 w okolicach Szklarskiej Por臋by, w rejonie wodospadu Kamie艅czyk, zosta艂a niemal ca艂kowicie wyeksploatowana.

Geody i druzy ametystowe – czyli pustki wype艂nione narastaj膮cymi do wewn膮trz kryszta艂ami – mo偶na znale藕膰 w niekt贸rych miejscach Dolnego 艢l膮ska, na przyk艂ad w rejonie miejscowo艣ci R贸偶ana i Nowy Ko艣ci贸艂 ko艂o 艢wierzawy (stamt膮d pochodz膮 te偶 agaty), a tak偶e ko艂o T艂umaczowa na p贸艂nocny-zach贸d od Nowej Rudy i K艂odzka. Na tych stanowiskach ametyst jest zwi膮zany ze ska艂ami magmowymi wulkanicznymi (nie z magmowymi g艂臋binowymi, jak w Szklarskiej Por臋bie), czyli z miejscami, w kt贸rych ponad 250 milion贸w lat temu znajdowa艂y si臋 czynne wulkany. Ametyst wsp贸艂wyst臋puje w T艂umaczowie razem z innymi ozdobnymi odmianami kwarcu: morionem, kryszta艂em g贸rskim, kwarcem mlecznym, a tak偶e kryszta艂ami kalcytu. Podobne ametysty spotykane s膮 r贸wnie偶 w innych miejscach wyst臋powania ska艂 magmowych wulkanicznych z okres贸w karbo艅skiego i permskiego, mi臋dzy innymi w Czadrowie i Grz臋dach ko艂o Kamiennej G贸ry.

Ametyst: szczotka ametystowa z Dolnego 艢l膮ska.

Szczotka ametystowa z Dolnego 艢l膮ska. Szeroko艣膰 okazu: 10 cm.

Kryszta艂y tej odmiany kwarcu znajdowane s膮 na Dolnym 艢l膮sku tak偶e w okolicach Nysy – nie s膮 one jednak tak dobrze zabarwione, jak okazy ze Szklarskiej Por臋by oraz T艂umaczowa. Ametyst pojawia si臋 r贸wnie偶 w okolicach Krzeszowic (Regulice, Rudno) na zach贸d od Krakowa, gdzie jego wyst臋powanie te偶 jest zwi膮zane z obecno艣ci膮 ska艂 magmowych wulkanicznych.

Lista polskich stanowisk ametystu:

  • Rudna, Por臋ba, Regulice, Alwernia ko艂o Krzeszowic na zach贸d od Krakowa 鈥 ametysty znane s膮 z melafir贸w; s膮 to ska艂y magmowe wulkaniczne o sk艂adzie bazaltu, pochodz膮ce z ery paleozoicznej, zawieraj膮ce niekiedy drobne pustki po p臋cherzykach gaz贸w wulkanicznych wype艂nione minera艂ami; je艣li s膮 one liczne, to ska艂a jest nazywana potocznie migda艂owcem,
  • Tenczynek i Nied藕wiedzia G贸ra ko艂o Krzeszowic 鈥 ametysty znane z nieczynnych kamienio艂om贸w innej ska艂y magmowej 鈥 diabazu,
  • Tatry 鈥 ametyst odnotowany w dolomitach (ska艂a osadowa chemiczna) Skupniowego Up艂azu,
  • Szklarska Por臋ba, okolice wodospadu Kamie艅czyk 鈥 dawniej zbierano tu ametysty z wyeksploatowanej ju偶 偶y艂y kwarcowej,
  • Szklarska Por臋ba, dolina Z艂otego Potoku pod Szrenic膮, przy drodze ze Szklarskiej Por臋by do schroniska pod 艁abskim Szczytem, 3 km od miasta 鈥 偶y艂a kwarcu mlecznego z ametystem,
  • Kletno ko艂o Stronia 鈥 cz臋ste kwarce o pasowej budowie, z 偶y艂 kwarcowofluorytowych z mineralizacj膮 magnetytow膮 i uranow膮; w kopalni uranu znajdowano szczotki ametystowe, obecnie okazy spotykane s膮 na ha艂dzie, kryszta艂y do 5 cm wysoko艣ci, wsp贸艂wyst臋puje fluoryt i magnetyt,
  • Rzeczka w G贸rach Sowich 鈥 ma艂e, niebieskawe kryszta艂ki ametystu w nieczynnym kamienio艂omie,
  • Poniat贸w ko艂o Wa艂brzycha 鈥 ametyst spotykany w gnejsach (ska艂a przeobra偶ona),
  • Wle艅 ko艂o Jeleniej G贸ry – 700 m na po艂udniowy-zach贸d od centrum miasta, w ods艂oni臋ciu melafir贸w migda艂owcowych przy tunelu, pojawiaj膮 geody z agatem i ametystami, 艣rednica od 1 do kilkunastu cm; ametysty tak偶e w P艂oszczynie ko艂o Jeleniej G贸ry,
  • Lubiechowa ko艂o 艢wierzawy (G贸ry Kaczawskie) 鈥 800 m na p贸艂nocny-zach贸d od miejscowo艣ci, zachodni stok wzg贸rza, w nieczynnym kamienio艂omie, w melafirze migda艂owcowym, geody z ametystem lub agatem, wyst臋puje te偶 kwarc dymny, kalcyt; kryszta艂y do 1,5 cm,
  • R贸偶ana ko艂o 艢wierzawy (G贸ry Kaczawskie) 鈥 nieczynny kamienio艂om; ametysty w melafirze migda艂owcowym przy torze kolejowym, na wschodnim zboczu wzg贸rza Wo艂ek, geody z ametystem, kryszta艂y do 1 cm,
  • Dynowice (Nowy Ko艣ci贸艂) ko艂o 艢wierzawy (G贸ry Kaczawskie) 鈥 wschodnie zbocze wzg贸rza Wygorzel, naturalne ods艂oni臋cie porfiru (ska艂a magmowa wulkaniczna), w nim geody z ametystem, kt贸remu towarzyszy agat, geody o 艣rednicy do kilkunastu centymetr贸w, kryszta艂y do 1 cm d艂ugo艣ci,
  • T艂umacz贸w ko艂o Nowej Rudy 鈥 w czynnym kamienio艂omie melafiru szaroniebieskawe ametysty w formie geod i szczotek, kryszta艂y do 1 cm, czasami wi臋ksze,
  • Czadr贸w ko艂o Kamiennej G贸ry 鈥 geody z ametystem w kamienio艂omie melafiru, kryszta艂y do 0,5 cm,
  • Bor贸wno ko艂o Kamiennej G贸ry 鈥 na zach贸d od wsi, na zboczu wzg贸rza Czarny Las, kamienio艂om melafiru, w nim ametyst w formie geod i szczotek krystalicznych, kryszta艂y do 1 cm,
  • G艂uszyca G贸rna ko艂o Nowej Rudy 鈥 na zach贸d od wsi, w kamienio艂omie melafiru ametyst sporadycznie w geodach i w postaci szczotek krystalicznych, kryszta艂y do 1 cm,
  • Suszyna ko艂o Nowej Rudy 鈥 500 m na po艂udnie od miejscowo艣ci, na prze艂臋czy mi臋dzy wzg贸rzami 480 m i 493 m, w blokach melafiru ametysty o 艣rednicy do 2 cm,
  • Niwa ko艂o Nowej Rudy 鈥 na po艂udniowym kra艅cu miejscowo艣ci, w dolince potoku, ametyst w geodach w melafirach, kryszta艂y do 1 cm.

Ametyst: legendy i przes膮dy

Ametyst jest jednym z najd艂u偶ej i najpowszechniej stosowanych kamieni ozdobnych. Wiele kultur przypisywa艂o mu specjalne w艂a艣ciwo艣ci i moce, kt贸rych nie potwierdza wsp贸艂czesna nauka. Zanim uwierzymy w kt贸r膮艣 z legend sprawd藕my, sk膮d one pochodz膮.

Najbardziej popularnym wierzeniem zwi膮zanym z ametystem jest to, kt贸re pochodzi od staro偶ytnych Grek贸w. Przypisywali oni temu kamieniowi moc uwalniania od… stanu upojenia alkoholowego. Ka偶dy, kto trzyma艂 przy ciele lub w ustach ametyst, nie m贸g艂 upi膰 si臋 winem.

St膮d ametystowe pucharki. Du偶o p贸藕niej zacz臋to w nich dodatkowo umieszcza膰 strutki (bezoary), czyli kulki z niestrawionego pokarmu tworz膮ce si臋 w 偶o艂膮dkach prze偶uwaczy. Mia艂y one uchroni膰 w艂a艣ciciela nie tylko przed zgubnym wp艂ywem alkoholu, ale tak偶e trucizn膮. Co ciekawe, nie by艂 to czczy przes膮d. Wed艂ug bada艅 naukowc贸w strutki rzeczywi艣cie mog艂y uratowa膰 偶ycie posiadaczowi naczynia, wchodz膮c w reakcj臋 z arszenikiem wrzuconym do p艂ynu. Niestety, nie istniej膮 prace potwierdzaj膮ce ochronne dzia艂anie ametystu podczas spo偶ywania alkoholu.

Cho膰 w antyalkoholowe dzia艂anie fioletowej odmiany kwarcu wierzono ju偶 w staro偶ytno艣ci, to wsp贸艂cze艣nie ametystowi przypisuje si臋 r贸wnie偶 magiczny, pozytywny wp艂yw na sfer臋 uczuciow膮. Nie ma to oczywi艣cie 偶adnego uzasadnienia naukowego. Legenda ta wzi臋艂a pocz膮tek w wierszu “Les Amours de Bacchus et d’Am茅thyste” (z 1576 roku), autorstwa R茅my Belleau, poety francuskiego Renesansu.

Ametyst stosowany by艂 te偶 w innych magicznych celach. Figurki zwierz膮t wykonane z tego kamienia stanowi艂y amulety chroni膮ce posiadacza, zw艂aszcza 偶o艂nierzy, przed odniesieniem ran.

殴r贸d艂a: