Skały magmowe

Skały magmowe powstają w wyniku zastygania gorącego stopu skalnego (magmy). Skład tego stopu, a także miejsce i sposób jego stygnięcia decydują o składzie skały, jej strukturze, a ostatecznie – także o nazwie, którą nadaje skale geolog.

Główne rodzaje skał magmowych

Granitoidy

Porfiry

Bazalty

Bezkwarcowe skały głębinowe

Skała magmowa nie mogłaby powstać, gdyby pod powierzchnią Ziemi nie zgromadziła się magma – gorący, płynny stop skalny, z którego podczas ochładzania krystalizują kolejne minerały. Magma tworzy wielkie zbiorniki o temperaturach trudnych do wyobrażenia. Minerały, które znajdziemy w niemal każdej skale magmowej, krystalizowały w temperaturze od 600 do ponad 1000 stopni Celsjusza!

Gorący stop skalny może:

  • zastygać powoli, miliony lat, cały czas znajdując się pod powierzchnią Ziemi,
  • może też być wyrzucony na powierzchnię w postaci lawy wydobywającej się z wulkanów, i zakrzepnąć błyskawicznie.

Od tego, która sytuacja ma miejsce, zależy rodzaj skały magmowej. Geolodzy wyróżniają dwa najważniejsze typy:

  • Skały głębinowe (plutoniczne) tworzą się podczas krystalizacji magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi. Do powstawania i powolnego stygnięcia takich zbiorników magmowych dochodzi na przykład wtedy, gdy stale wędrujące kontynenty kolidują ze sobą, co powoduje przetapianie skał
  • Skały wylewne (wulkaniczne) tworzą się wówczas, gdy magma wydostaje się na powierzchnię. Może ona wylewać się spokojnie, tworząc potoki lawowe znane dzisiaj z Hawajów, lub być gwałtownie wyrzucana podczas erupcji wulkanicznych.
Tak powstały karbońskie granitoidy Dolnego Śląska: komora magmowa oraz druzy i miarole (rys. Edyta Felcyn).

Skały magmowe głębinowe powstają głęboko pod powierzchnią Ziemi, w wielkich komorach wypełnionych gorącym stopem skalnym, czyli magmą. Tak powstały między innymi granitoidy Dolnego Śląska. Stygnięcie zbiornika magmowego i krystalizacja skał trwają miliony lat. W pustkach tworzą się piękne geody i druzy – skupienia dobrze wykształconych, narastających w pustej przestrzeni kryształów minerałów takich jak kwarc (rys. Edyta Felcyn).

Lawa z wulkanu Mauna Loa na Hawajach.

Skały magmowe wulkaniczne (inaczej wylewne) powstają natomiast na powierzchni Ziemi lub w jej pobliżu. Ich geneza związana jest z potokami lawowymi (na zdjęciu lawa z wulkanu na Hawajach), erupcjami wulkanicznymi wyrzucającymi materiał skalny w powietrze (pyły wulkaniczne, pumeksy, bomby wulkaniczne), a także ze stosunkowo szybkim zastyganiem lawy w kominach wulkanicznych.

Oprócz dwóch głównych typów skał magmowych wydzielane są także formy przejściowe, powstające na przykład w żyłach pomiędzy innymi skałami, w które wciska się gorąca magma. W najprostszej klasyfikacji można jednak wyróżnić tylko dwie główne odmiany, różniące się bardzo wyraźnie.

Tempo stygnięcia stopu magmowego ma ogromne znaczenie dla rodzaju powstającej skały:

  • Jeśli stop magmowy stygnie bardzo powoli i staje się litą skałą znajdując się cały czas w głębi Ziemi, to wszystkie składniki skały są wykształcone w postaci kryształów. Cała powierzchnia skały zbudowana jest z kryształów, co najlepiej widać na świeżo rozbitych okazach. Takie skały znajdowane są powszechnie na terenie Polski, najważniejsze z nich to granitoidy (na czele z granitem) oraz gabra.
  • Jeżeli stop magmowy zastyga początkowo we wnętrzu Ziemi, a następnie trafi na powierzchnię (lub znajdzie się gdzieś w jej pobliżu), to tworząca się skała będzie zawierała widoczne gołym okiem kryształy (powstałe we wnętrzu Ziemi), tkwiące w tle, które składa się z bardzo drobnych kryształków, dostrzegalnych tylko pod mikroskopem, w specjalnie przygotowanych preparatach. Takie skały są powszechne w Polsce. Określane są potoczną nazwę porfirów. (Ta nazwa jest nieformalna, a geolodzy kierują się składem chemicznym i wydzielają szereg pomniejszych odmian takich skał.)
  • Jeśli lawa jest gwałtownie wyrzucana i stygnie niemal natychmiast, to powstaje tak zwane szkliwo wulkaniczne. Nie tworzą się natomiast żadne kryształy, nawet widoczne tylko pod mikroskopem. Takie skały nie są charakterystyczne dla terenu Polski. Częste są natomiast skały, które składają się niemal wyłącznie z drobnych kryształków, dostrzegalnych jedynie pod mikroskopem. Noszą one nazwę bazaltów. Te skały również powstają w wyniku szybkiego zastygania lawy. Ich obfitość na terenie naszego kraju pokazuje, że zjawiska wulkaniczne były w przeszłości geologicznej powszechne na obszarze Polski.

Skały magmowe – zwłaszcza wymienione tutaj granitoidy oraz porfiry – są powszechne na terenie naszego kraju. Oznacza to, że w dalekiej przeszłości geologicznej pod terenem dzisiejszej Polski musiały tworzyć się wielkie zbiorniki magmy, których geneza była związana kolizjami kontynentów i powstawaniem wysokich gór. Niektóre z tych wydarzeń mogły mieć skalę porównywalną ze zderzeniem Indii z Azją, które doprowadziło do wypiętrzenia Himalajów. Skały magmowe są więc pamiątką po dawnych górach, po których nie pozostał już niemal żaden inny ślad.

Obecność skał wylewnych mówi nam również, że w danym momencie historii Ziemi, wskazanym nam przez wiek tych skał, istniały wulkany lub inne struktury tworzące się w momencie wydostawania się stopu magmowego na powierzchnię. Na terenie Polski znajdujemy bardzo wiele takich skał. Dzięki nim wiemy, że przed milionami lat na obszarze naszego kraju działały liczne wulkany.

O polskich wulkanach można przeczytać tutaj:

Wszystkie wiadomości o skałach w jednym ebooku

"Minerały i skały. Jak znaleźć i rozpoznać?" Podręcznik - okładka.

Pobierz bezpłatny podręcznik "Minerały i skały"

Proszę o wpisanie adresu email, na który przysłany zostanie e-book, a w przyszłości jego nowe wersje oraz inne nasze książki!  

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez Pawła Wolniewicza wykonującego działalność gospodarczą pod firmą Żywa Planeta Paweł Wolniewicz - administratora danych osobowych - w celu przesyłania informacji handlowej w formie elektronicznej (newsletter).