Zaznacz stron臋

Cyrkon

Minera艂 cyrkon jest krzemianem pierwiastka cyrkon. Tworzy s艂upkowe kryszta艂y o kwadratowym przekroju, zako艅czone piramid膮. Pojawia si臋 w ska艂ach magmowych g艂臋binowych, zw艂aszcza granitoidach oraz podobnych do nich sjenitach. Cz臋sto ma z艂otawe zabarwienie, ale mo偶e by膰 te偶 bezbarwny, czerwony, niebieski, br膮zowy, zielony w pe艂nej gamie odcieni, szafirowy. Wykazuje niewyra藕n膮 艂upliwo艣膰 i prze艂am muszlowy. Niekt贸re kryszta艂y po w艂a艣ciwym oszlifowaniu mog膮 dor贸wna膰 efektami optycznymi nawet diamentom.

Cyrkon z Pakistanu.

Kryszta艂 cyrkonu z Pakistanu. Fot. Ivtorov, Wikimedia Commons.

Cyrkon jest jednym z najbardziej odpornych minera艂贸w. Po zniszczeniu ska艂 magmowych przez procesy wietrzenia oraz erozji jedynym sk艂adnikiem, kt贸ry pozostaje, bywa w艂a艣nie cyrkon 鈥 jest on bardziej wytrzyma艂y ni偶 kwarc! St膮d te偶 po najstarszych ska艂ach na Ziemi pozosta艂y tylko ziarna tego minera艂u. Najstarsze z nich, znalezione w Australii, licz膮 sobie 4,4 miliarda lat 鈥 s膮 to najstarsze minera艂y znalezione na naszej planecie.

Cyrkony detrytyczne - najstarsze minera艂y 艣wiata.

Cyrkony detrytyczne (czyli pochodz膮ce z wt贸rnego z艂o偶a, ze ska艂 osadowych) to najstarsze minera艂y 艣wiata. U g贸ry widoczne okazy z Chin (z lewej) oraz Stan贸w Zjednoczonych (z prawej). Pochodz膮 one z eonu proterozoicznego. U do艂u dwa okazy pochodz膮ce z archaiku, ze stanowiska Jack Hills w Australii – te obtoczone kryszta艂ki pod literami C i D licz膮 ponad cztery miliardy lat i s膮 jednymi z najstarszych minera艂贸w na Ziemi! Zdj臋cia wykonano z u偶yciem skaningowej mikroskopii elektronowej (BSE). Fot. NASA.

Cyrkon z Jack Hills (Australia) - najstarszy minera艂 艣wiata.

Odporno艣膰 cyrkonu powoduje, 偶e pojawia si臋 on te偶 w ska艂ach osadowych okruchowych. W przyrodzie jest o wiele rzadszy od kwarcu, st膮d i w ska艂ach osadowych znajduje si臋 on w postaci izolowanych ziaren. W sprzyjaj膮cych warunkach mo偶e jednak tworzy膰 wi臋ksze nagromadzenia, w tym nawet piaski cyrkonowe. Piaski wzbogacone w cyrkon pojawiaj膮 si臋 tak偶e na pla偶ach nad Ba艂tykiem.

W polskich ska艂ach magmowych cyrkony spotykane s膮 na Dolnym 艢l膮sku. Najcz臋艣ciej pojawiaj膮 si臋 one w grubokrystalicznej odmianie ska艂y granitoidowejpegmatycie 鈥 zw艂aszcza w rejonie Strzegomia oraz Jeleniej G贸ry. Znajdowany by艂 r贸wnie偶 w tufach bazaltowych.

Cyrkony jubilerskie pozyskuje si臋 na Sri Lance, w Australii, Brazylii, Kambod偶y, Myanmarze, Rosji, Tanzanii, Tajlandii (Champasak, Kha) oraz USA (stany Connecticut, Wisconsin). Du偶e kryszta艂y, o wadze do 7 kg, znane s膮 z Kanady. Szlifuje si臋 je fasetkowo. Barwa wielu okaz贸w jest sztucznie wzmacniana przez podgrzanie. W ten sam spos贸b mo偶na uzyska膰 z艂ote i bezbarwne cyrkony z o wiele mniej atrakcyjnych br膮zowych. Zjawisko zmiany barwy ma zwi膮zek z obecno艣ci膮 w wielu kryszta艂ach cyrkon贸w domieszek pierwiastk贸w promieniotw贸rczych, kt贸re ulegaj膮c rozpadowi powoduj膮 zm臋tnienie, strefowe zmiany barw oraz zmiany innych w艂a艣ciwo艣ci optycznych. Wygrzewanie kryszta艂u pozwala na cofni臋cie tych niekorzystnych, z punktu widzenia dekoracyjno艣ci, zmian. Rozpad pierwiastk贸w promieniotw贸rczych znajduj膮cych si臋 wewn膮trz cyrkonu nie stanowi natomiast zagro偶enia dla posiadacza okazu.

Pomara艅czowoczerwone, przezroczyste kryszta艂y cyrkonu nazywane s膮 hiacyntem. S膮 one znane z Australii, Kambod偶y, Madagaskaru, Myanmaru, Sri Lanki, Tajlandii. Hiacynt jest kamieniem szlachetnym, ale pod wp艂ywem 艣wiat艂a s艂onecznego matowieje i ciemnieje.

Inn膮 odmian膮 cyrkonu jest jargon. Jest on jasno偶贸艂ty lub bezbarwny, przezroczysty. Wyst臋puje w Brazylii, Myanmarze, na Sri Lance, w Tajlandii. Jest szlifowany fasetkowo i do postaci kaboszon贸w.

Jedn膮 z oryginalnych cech optycznych cyrkonu stanowi silne podw贸jne za艂amanie 艣wiat艂a (czyli tak zwana dw贸j艂omno艣膰). Powoduje ono wizualne podwojenie tylnych 艣cianek oszlifowanego okazu. To w艂a艣nie ten efekt upodabnia niekt贸re cyrkony do diamentu.

Cyrkon z p贸艂wyspu Kola (Rosja).

Cyrkon z p贸艂wyspu Kola (Rosja). Fot. Lech Darski, Wikimedia Commons.

Dolno艣l膮skie cyrkony

Cyrkon spotykany jest r贸wnie偶 w Polsce, najcz臋艣ciej w postaci drobnych ziaren oraz kryszta艂贸w. Z艂o偶a pierwotne tego minera艂u (czyli w ska艂ach, w kt贸rych cyrkony wykrystalizowa艂y) znane s膮 z Dolnego 艢l膮ska. Poza tym cyrkony pojawiaj膮 si臋 licznie na wt贸rnym z艂o偶u 鈥 w ska艂ach osadowych okruchowych, najcz臋艣ciej piaskach i 偶wirach rzecznych powsta艂ych na skutek niszczenia ska艂 macierzystych. Takie osady znane s膮 z okolic Boles艂awca, Lw贸wka 艢l膮skiego i Z艂otoryi 鈥 a wi臋c z rejon贸w po艂o偶onych na p贸艂noc od obszaru zajmowanego przez ska艂y magmowe z cyrkonami. Poza tym minera艂 ten pojawia si臋 sporadycznie w ska艂ach osadowych z innych cz臋艣ci Polski, na przyk艂ad w G贸rach 艢wi臋tokrzyskich.

Lista najbardziej znanych dolno艣l膮skich stanowisk cyrkon贸w:

  • Hala Izerska ko艂o 艢wieradowa-Zdroju 鈥 cyrkon rzadki, w osadach potok贸w, kryszta艂ki i obtoczone ziarna, spotykane r贸wnie偶 hiacynty,
  • Kamie艅 ko艂o Mirska 鈥 bardzo drobne kryszta艂ki w skale grejzenowej,
  • w dolinie Izery 鈥 w osadach rzecznych ziarna i s艂upki o 艣rednicy do 3 mm; przezroczyste, bezbarwne, jasno偶贸艂te, pomara艅czowe,
  • Szklarska Por臋ba 鈥 drobne kryszta艂ki (艣rednica do 1,5 mm) w pegmatytach na Zb贸jeckich Ska艂ach i Skalnej Bramie,
  • Karkonosze 鈥 w granitach karkonoskich, rzadkie kryszta艂ki; cyrkon spotykany te偶 na wt贸rnych z艂o偶ach, w osadach potok贸w na p贸艂noc od g艂贸wnego grzbietu Karkonoszy,
  • piaski z艂otono艣ne na p贸艂noc od Jeleniej G贸ry (okolice Boles艂awca, Lw贸wka 艢l膮skiego, Z艂otoryi) 鈥 bardzo drobne (z regu艂y o 艣rednicy 0,1 mm), ale obficie wyst臋puj膮ce ziarenka cyrkon贸w: bezbarwne, a tak偶e 偶贸艂te, r贸偶owe i zielonkawe, obtoczone lub w postaci s艂upkowych kryszta艂k贸w,
  • 艁omnica ko艂o Jeleniej G贸ry 鈥 brunatne kryszta艂ki o d艂ugo艣ci do 2 mm znajdowane w skale pegmatytowej,
  • Strzegom 鈥 drobne kryszta艂ki w granicie strzegomskim, w jego gruboziarnistej, 偶y艂owej odmianie (pegmatycie) osi膮gaj膮ce do 2 mm d艂ugo艣ci,
  • G贸ry Sowie 鈥 rzadkie kryszta艂ki o 艣rednicy do 1 mm spotykane w gnejsach (ska艂ach przeobra偶onych).