Zaznacz stron臋

Pradoliny

To jest strona w katalogu form rze藕by terenu zwi膮zanych z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w i l膮dolod贸w. Pradoliny to formy przynajmniej cz臋艣ciowo fluwioglacjalne (o genezie zwi膮zanej z wodami pochodz膮cymi z lodowc贸w/l膮dolod贸w), erozyjne (czyli powstaj膮ce na skutek niszczenia pod艂o偶a, zazwyczaj bez odk艂adania, czyli sedymentacji, materia艂u), proglacjalne (tworz膮ce si臋 przed czo艂em lodowca/l膮dolodu, w strefie przedlodowcowej).

Szerokie doliny, kt贸re podczas zlodowace艅 odprowadza艂y du偶e ilo艣ci w贸d pochodz膮cych z topnienia lodowc贸w/l膮dolodu. Na obszarze Polski powsta艂y one podczas zlodowace艅 epoki plejstoce艅skiej.

Polskie pradoliny maj膮 zazwyczaj przebieg r贸wnole偶nikowy (ze wschodu na zach贸d). Tworzy艂y si臋 one w pewnym oddaleniu od czo艂a l膮dolodu skandynawskiego. Podczas zlodowace艅 po艂udniowo- i 艣rodkowopolskich wykorzystywane by艂y pradoliny zlokalizowane w po艂udniowej cz臋艣ci naszego kraju:

  • pradolina g贸rnej Wis艂y,
  • wroc艂awsko-magdeburska,
  • g艂ogowsko-barucka.

W trakcie ostatnich zlodowace艅 ukszta艂towa艂y si臋 mi臋dzy innymi pradoliny:

  • warszawsko-berli艅ska,
  • toru艅sko-eberswaldzka,
  • pomorska
  • oraz kaszubska.

Istnienie pradoliny pomorskiej nie jest ca艂kowicie pewne. By膰 mo偶e nie stanowi艂a ona jednego ci膮gu pradolinnego, a raczej kilka osobnych obni偶e艅 funkcjonuj膮cych w podobnym czasie (podczas fazy woli艅sko-gardzie艅skiej zlodowace艅 p贸艂nocnopolskich). Dlatego w wielu opracowaniach wymieniana jest raczej pradolina Redy-艁eby, stanowi膮ca cz臋艣膰 pradoliny pomorskiej.

Interesuj膮cy przypadek stanowi wykorzystywana w trakcie zlodowace艅 po艂udniowopolskich pradolina podkarpacka – najstarsza na terenie Polski. Ze wzgl臋du na obecno艣膰 pot臋偶nego 艂a艅cucha Karpat by艂a ona odwadniana w kierunku wschodnim, a nie tak jak doliny powsta艂e powsta艂e podczas kolejnych etap贸w rozwoju czaszy lodowej – na zach贸d.

R贸wninne dno pradoliny warszawsko-berli艅skiej w rejonie Ko艣ciana (Wielkopolska).

R贸wninne dno pradoliny warszawsko-berli艅skiej w rejonie Ko艣ciana (Wielkopolska).

Pradoliny maj膮 zazwyczaj znaczn膮 szeroko艣膰, od dw贸ch do kilkunastu kilometr贸w i d艂ugo艣膰 liczon膮 w setkach kilometr贸w. W ich przebiegu wyra藕nie widoczne s膮 zw臋偶enia oraz poszerzenia o charakterze kotlin. Dna s膮 p艂askie, a zbocza zazwyczaj strome.

Cho膰 wielkie doliny o przebiegu r贸wnole偶nikowym s膮 w Polsce tradycyjnie opisywane jako formy fluwioglacjalne (czyli o genezie zwi膮zanej z dzia艂alno艣ci膮 w贸d wyp艂ywaj膮cych z l膮dolodu), to jednak procesy prowadz膮ce do ich powstania by艂y bardziej skomplikowane. Pradoliny prowadzi艂y nie tylko wody z topniej膮cego l膮dolodu, ale tak偶e z obszar贸w niezlodowaconych, po艂o偶onych dalej na po艂udnie (tak zwane wody ekstraglacjalne). Przynajmniej w niekt贸rych przypadkach ilo艣膰 tych w贸d by艂a zdecydowanie mniejsza od dop艂ywu od strony czo艂a l膮dolodu.

Du偶a szeroko艣膰 pradolin nie wynika wy艂膮cznie z obj臋to艣ci p艂yn膮cych nimi w贸d, ale r贸wnie偶 z proces贸w tak zwanej erozji termicznej, maj膮cej zwi膮zek z zimnym klimatem przedpola l膮dolodu. Spore znaczenie nale偶y przypisa膰 r贸wnie偶 obecno艣ci wiecznej zmarzliny, powoduj膮cej tworzenie si臋 p艂ytkich koryt, szeroko rozga艂臋zionych i cz臋sto zmieniaj膮cych sw贸j przebieg, charakterystycznych dla rzek roztokowych. W odr贸偶nieniu od po艂o偶onych bezpo艣rednio na przedpolu l膮dolodu r贸wnin sandrowych (w Polsce znajduj膮cych si臋 na p贸艂noc od pradolin i na po艂udnie od wzg贸rz moren czo艂owych), kt贸re r贸wnie偶 by艂y kszta艂towane przez rzeki roztokowe, osady odk艂adane przez cieki odwadniaj膮ce pradoliny nie wykazuj膮 cyklicznej budowy, s膮 lepiej wysortowane, maj膮 ponadto du偶o mniejsz膮 mi膮偶szo艣膰 (czyli grubo艣膰). W pradolinach zachodzi艂a tak偶e erozja (niszczenie) zalegaj膮cych ni偶ej osad贸w oraz s膮siaduj膮cych wysoczyzn morenowych – zjawisko to o wiele rzadziej obserwowane jest na sandrach.