Zaznacz stron臋

Kalcyt i dolomit

Pod wzgl臋dem chemicznym s膮 to w臋glany wapnia i magnezu. Tworz膮 si臋 najcz臋艣ciej poprzez wytr膮canie z wody morskiej, rzadziej z w贸d jeziornych. Oznacza to, 偶e s膮 one typowym sk艂adnikiem wielu ska艂 osadowych chemicznych. Kalcyt buduje te偶 szkielety licznych organizm贸w morskich, dlatego tworzy r贸wnie偶 ska艂y osadowe organogeniczne, powstaj膮ce na skutek nagromadzenia szcz膮tk贸w organicznych.

Je偶eli ska艂y osadowe chemiczne zostan膮 poddane dzia艂aniu wysokich temperatur i/lub ci艣nie艅, to stan膮 si臋 ska艂ami przeobra偶onymi. Kalcyt potrafi przetrwa膰 te procesy. Jest wi臋c on r贸wnie偶 spotykany w ska艂ach przeobra偶onych; buduje on na przyk艂ad marmury.

Oba minera艂y wykazuj膮 nisk膮 twardo艣膰. Kalcyt jest minera艂em wzorcowym dla trzeciego stopnia w skali Mohsa. Dolomit mo偶e by膰 nieco twardszy (3,5-4 w skali Mohsa). Cecha ta odr贸偶nia kalcyt i dolomit od wi臋kszo艣ci popularnych minera艂贸w ska艂 magmowych i przeobra偶onych.

Ze wzgl臋du na swoj膮 odmienn膮 genez臋 kalcyt i dolomit nie wsp贸艂wyst臋puj膮 z typowymi minera艂ami ska艂 magmowych. Nie znajdziemy ich w ska艂ach obfitych w amfibole, pirokseny, miki oraz skalenie. Kalcyt i dolomit tworz膮 zreszt膮 najch臋tniej ska艂y monomineralne, czyli takie, kt贸re zbudowane s膮 tylko z tych minera艂贸w. Kalcyt mo偶e wprawdzie wykszta艂ca膰 pi臋kne kryszta艂y w szczelinach innych ska艂, jednak niemal zawsze s膮 to ska艂y zbudowane z w臋glanu wapnia.

Charakterystyczne cechy oraz tendencja do tworzenia ska艂 monomineralnych u艂atwiaj膮 rozpoznanie kalcytu. Problem stanowi fakt, 偶e kalcyt stosunkowo rzadko krystalizuje w postaci 艂adnych kryszta艂贸w. Z wody morskiej wytr膮caj膮 si臋 z regu艂y mikroskopijne kryszta艂ki, widoczne pod mikroskopem, natomiast ogl膮dana go艂ym okiem ska艂a zbudowana z kalcytu ma struktur臋 ziarnist膮. Po jej rozbiciu tu i 贸wdzie pojawiaj膮 si臋 jednak drobne kryszta艂y, a dodatkow膮 wskaz贸wk臋 mo偶e stanowi膰 obecno艣膰 skamienia艂o艣ci. S膮 one spotykane tylko w ska艂ach osadowych, a te najcz臋艣ciej zbudowane s膮 z kwarcu lub kalcytu. Oba te minera艂y mo偶na natomiast rozpozna膰 bardzo 艂atwo, gdy偶 zdecydowanie r贸偶ni膮 si臋 one twardo艣ci膮.

Kalcyt i dolomit mog膮 by膰 przezroczyste, ale najcz臋艣ciej wykazuj膮 barw臋 bia艂膮 lub szar膮. Kryszta艂y kalcytu bywaj膮 r贸偶owe lub pomara艅czowe. Upodabnia to oba minera艂y do skaleni i kwarcu, konieczne jest zatem sprawdzenie twardo艣ci.

Charakterystyczn膮 cech膮 kalcytu jest jego silna reakcja z kwasem solnym, powoduj膮ca rozpuszczanie kryszta艂贸w oraz ska艂 zbudowanych z tego minera艂u. Mo偶na r贸wnie偶 przeprowadzi膰 amatorski eksperyment polegaj膮cy na rozpuszczaniu kalcytu w occie spo偶ywczym. Reakcja ta zachodzi bardzo powoli, jednak z czasem pojawi膮 si臋 drobne b膮belki dwutlenku w臋gla, kt贸ry powstaje w wyniku rozpadu w臋glanu wapnia, a po up艂ywie kilku dni okaz zacznie si臋 zmniejsza膰. Eksperyment warto wykonywa膰 w pomieszczeniach gospodarczych lub poza domem (ale pod dachem), ze wzgl臋du na nieprzyjemny zapach octu.

Kalcyt i dolomit 鈥 jak rozpozna膰?

Niska twardo艣膰 (3-4 w skali Mohsa) pozwala na odr贸偶nienie od kwarcu i skaleni. Bia艂a, szara lub r贸偶owa barwa jest wyra藕nie inna ni偶 w przypadku amfiboli, piroksen贸w, serpentyn贸w i niekt贸rych mik. Pokr贸j s艂upkowy lub p艂ytkowy, inny ni偶 mik. Problem stanowi膮 drobnokrystaliczne skupienia kalcytu i dolomitu, tworz膮ce ska艂y osadowe 鈥 wapienie i dolomity.

Cechy kalcytu

Kalcyt krystalizuje w uk艂adzie trygonalnym, tworz膮c mi臋dzy innymi romboedry oraz s艂upy. Cz臋ste s膮 pi臋kne szczotki krystaliczne 鈥 skupienia kryszta艂贸w narastaj膮cych w jednym kierunku. Poza tym kalcyt wyst臋puje w skupieniach ziarnistych, zbitych, w艂贸knistych, a tak偶e naciekowych (tworz膮c stalaktyty i stalagmity) i oolitowych (drobne kulki zbudowane z koncentrycznych, cienkich warstewek, powstaj膮ce w wodzie przy jej du偶ej ruchliwo艣ci).

Czysty kalcyt jest bezbarwny, ale mo偶e by膰 zabarwiony na bia艂o, szaro, 偶贸艂to, r贸偶owo lub br膮zowo. Rysa jest bia艂a. Po艂ysk szklisty, a na w艂贸knistych skupieniach 鈥 jedwabisty. Kalcyt jest kruchy i wykazuje doskona艂膮 艂upliwo艣膰. Silnie reaguje z zimnym i rozcie艅czonym kwasem solnym. Przezroczyste kryszta艂y wykazuj膮 dw贸j艂omno艣膰. Czyste kryszta艂y z widocznym tym efektem nazywane s膮 szpatem islandzkim. W 艣wietle ultrafioletowym niekiedy obserwowana jest fluorescencja.

Kalcyt buduje ska艂y osadowe chemiczne i organogeniczne (wapienie), przeobra偶one (marmury), bardzo rzadko magmowe (karbonatyty). W ska艂ach po艂udnia Polski kalcyt tworzy cz臋sto 偶y艂y 鈥 w G贸rach 艢wi臋tokrzyskich maj膮 one nawet kilka metr贸w grubo艣ci. Niekiedy 偶y艂y te s膮 kruszcono艣ne, a wi臋c zawieraj膮 rudy metali.

Cechy dolomitu

W odr贸偶nieniu od kalcytu, kt贸ry jest w臋glanem wapnia, minera艂 dolomit jest w臋glanem wapnia oraz magnezu. Krystalizuje w uk艂adzie trygonalnym, tworz膮c kryszta艂y w kszta艂cie romboedr贸w. Najcz臋艣ciej wyst臋puje jednak w postaci skupie艅 ziarnistych. Jego rysa jest bia艂a. Zabarwienie ma natomiast zr贸偶nicowane: bia艂e, 偶贸艂tawe, szare, brunatne. Mo偶e by膰 r贸wnie偶 bezbarwny. Doskona艂a 艂upliwo艣膰 i twardo艣膰 3,5-4 w skali Mohsa to inne cechy tego minera艂u. Sproszkowany dolomit reaguje z kwasem solnym (w odr贸偶nieniu od kalcytu, kt贸ry reaguje z HCl nawet bez sproszkowania).

Dolomit buduje ska艂y osadowe chemiczne nazywane 鈥 tak jak sam minera艂 鈥 dolomitami. Mog膮 one ulega膰 przeobra偶eniu w ska艂y metamorficznemarmury dolomitowe. Dolomit (minera艂) pojawia si臋 te偶 w 偶y艂ach kruszcono艣nych powsta艂ych w wyniku dzia艂ania proces贸w hydrotermalnych, zwi膮zanych z wytr膮caniem minera艂贸w z gor膮cych roztwor贸w i par pozosta艂ych po wcze艣niejszych etapach zastygania stopu magmowego. Niekiedy miejsce ma te偶 przemiana kalcytu i ska艂 wapiennych w dolomity 鈥 to zjawisko tak zwanej dolomityzacji, zachodz膮ce w wyniku dzia艂ania w贸d morskich albo roztwor贸w hydrotermalnych bogatych w magnez.

Ska艂y zbudowane z dolomitu wyst臋puj膮 w wielu miejscach na terenie Polski. Dolomity s膮 rozpowszechnione na terenie G贸r 艢wi臋tokrzyskich oraz na obszarze 艣l膮sko-krakowskim, gdzie w dolomitach triasowych znajduj膮 si臋 bogate z艂o偶a rud cynku i o艂owiu. Z Dolnego 艢l膮ska znane s膮 marmury dolomityczne (O艂drzychowice, R臋dziny). Minera艂 dolomit spotykany jest tak偶e w osadach fliszowych Karpat.

Kryszta艂y minera艂u kalcytu.

Kryszta艂y kalcytu ze zdj臋cia pochodz膮 z Wojcieszowa (G贸ry Kaczawskie).

Kryszta艂y kalcytu na marmurze ze S艂awniowic ko艂o Nysy.

Kryszta艂y kalcytu na marmurze ze S艂awniowic ko艂o Nysy.

Dw贸j艂omno艣膰 kryszta艂u kalcytu.

Dw贸j艂omno艣膰 kryszta艂u kalcytu (odmiany
nazywanej spatem islandzkim).

Kryszta艂y spatu islandzkiego - przezroczystej odmiany minera艂u kalcytu.

Kryszta艂y spatu islandzkiego – przezroczystej odmiany minera艂u kalcytu.

Kryszta艂y kalcytu - jednego z najwa偶niejszych minera艂贸w buduj膮cych ska艂y.

Kryszta艂y kalcytu – jednego z najwa偶niejszych minera艂贸w buduj膮cych ska艂y. Okaz pochodzi z G贸r 艢wi臋tokrzyskich, ma oko艂o 9 cm szeroko艣ci.

Niezgodno艣膰 k膮towa - trias spoczywa niezgodnie na dewonie (Zache艂mie ko艂o Kielc).

Dolomity (jasne ska艂y po lewej stronie zdj臋cia, poni偶ej czerwonych piaskowc贸w) widoczne w kamienio艂omie Zache艂mie na p贸艂noc od Kielc. Silnie wychylone ze swojego pierwotnego, poziomego po艂o偶enia warstwy dolomit贸w dewo艅skich ulega艂y erozji w g贸rach waryscyjskich (istniej膮cych w okresach karbo艅skim i permskim), a nast臋pnie zosta艂y przykryte czerwonym, zalegaj膮cym niemal poziomu osadem triasowym w postaci ska艂y osadowej okruchowej. Czerwona barwa jest skutkiem gor膮cego i suchego klimatu panuj膮cego na terenie dzisiejszej Polski w okresie triasowym.