Zaznacz stron臋

Graptolity

Kolonijne, ca艂kowicie wymar艂e zwierz臋ta. Zaliczane s膮 do typu p贸艂strunowc贸w, czyli zwierz膮t wykazuj膮cych podobie艅stwo do szkar艂upni (do kt贸rych zaliczamy je偶owce i liliowce), jak i do bardziej zaawansowanych ewolucyjnie strunowc贸w (nale偶膮 do nich mi臋dzy innymi kr臋gowce, razem z rybami, p艂azami, gadami, ptakami i ssakami).

Graptolity tworzy艂y szkielet nazywany rabdosomem (rabdozomem), od kt贸rego p膮czkowa艂y kolejne osobniki kolonii, buduj膮ce w艂asny szkielet okre艣lany mianem teki. Rabdosom sk艂ada艂 si臋 z jednej lub z wielu ga艂膮zek. Osobniki danej kolonii rozmieszczone by艂y wzd艂u偶 ka偶dej z nich.

Skamienia艂o艣ci graptolit贸w z rodzaju Monograptus.

Skamienia艂o艣ci graptolit贸w z tekami (szkieletami poszczeg贸lnych osobnik贸w) umieszczonymi po jednej stronie. Szeroko艣膰 zdj臋cia: nieca艂e 15 cm.

Szcz膮tki graptolit贸w znajdowane s膮 w ska艂ach kambru (rzadko), ordowiku, syluru, dewonu oraz karbonu, przy czym tak zwane graptolity w艂a艣ciwe (posiadaj膮ce szkielet zbudowany z niewielu ga艂膮zek, cz臋sto z zaledwie jednej) nie s膮 spotykane w pierwszym i ostatnim z wymienionych okres贸w geologicznych. Wiele gatunk贸w graptolit贸w, zw艂aszcza graptolit贸w w艂a艣ciwych ma status skamienia艂o艣ci przewodnich, to znaczy szcz膮tk贸w organicznych mo偶liwych do wykorzystania podczas ustalania wieku ska艂.

Graptolity ewoluowa艂y bardzo szybko, st膮d te偶 okazy pochodz膮ce z r贸偶nych okres贸w geologicznych maj膮 zr贸偶nicowan膮 budow臋. To w艂a艣nie dzi臋ki temu s膮 one wykorzystywane przez paleontolog贸w w roli skamienia艂o艣ci przewodnich. Graptolity znajdowane w ska艂ach ordowiku cz臋sto posiadaj膮 szkielety z艂o偶one z wielu ga艂膮zek, podczas gdy w sylurze i ska艂ach dolnego dewonu zdecydowanie dominuj膮 rodzaje i gatunki posiadaj膮ce jedn膮, prost膮, zakrzywion膮 lub spiralnie zwini臋t膮 ga艂膮zk臋.

Schemat skamienia艂o艣ci graptolita.

Schemat typowej skamienia艂o艣ci graptolita w艂a艣ciwego ze szkieletem kolonii sk艂adaj膮cym si臋 z pojedynczej ga艂膮zki, z tekami (szkieletami poszczeg贸lnych osobnik贸w) umieszczonymi po jednej stronie. Takie graptolity s膮 typowe dla syluru i pocz膮tk贸w dewonu. Rys. Nicholson (1876).

Ogl膮daj膮c okazy pochodz膮ce ze starszych ska艂 (g艂贸wnie ordowickich) mo偶na cz臋sto zauwa偶y膰, 偶e szkielety pojedynczych okaz贸w wchodz膮cych w sk艂ad kolonii 鈥 czyli teki 鈥 rozmieszczone pod obu stronach ga艂膮zek rabdosomu. Teki sylurskich graptolit贸w odrasta艂y z regu艂y z jednej strony ga艂膮zek, w wyniku czego ich skamienia艂o艣ci przypominaj膮 niewielkie, licz膮ce kilka centymetr贸w d艂ugo艣ci i kilka milimetr贸w szeroko艣ci, z臋bate 鈥瀙i艂y鈥 tkwi膮ce w skale.

Po wygini臋ciu graptolit贸w w艂a艣ciwych we wczesnym dewonie, w 艣rodkowym i p贸藕nym dewonie oraz wczesnym karbonie nadal trwa艂y rodzaje graptolit贸w zaliczane do innych grup, posiadaj膮ce silnie rozga艂臋zione, drzewiaste rabdosomy.

Rekonstrukcja sylurskiego graptolita (rodzaj Spirograptus).

Rekonstrukcja sylurskiego graptolita w艂a艣ciwego, kt贸rego szkielet sk艂ada艂 si臋 z jednej, zwini臋tej spiralnie ga艂膮zki. Skamienia艂o艣ci takich szkielet贸w s膮 silnie sp艂aszczone i uzewn臋trzniaj膮 si臋 na powierzchni ska艂y w postaci dwuwymiarowej. Rys. Jakub Kowalski.

Kolonie graptolit贸w unosi艂y si臋 w wodzie. Po 艣mierci kolonii rabdosom opada艂 na dno, gdzie m贸g艂 si臋 zachowa膰 w ska艂ach jako skamienia艂o艣膰. Dlatego te偶 w odr贸偶nieniu od wielu innych grup zwierz膮t morskich, kt贸re 偶y艂y na dnach m贸rz, szcz膮tki graptolit贸w znajdowane s膮 zar贸wno w osadach powsta艂ych w morzach o niezbyt du偶ej g艂臋boko艣ci, jak i w osadach g艂臋bin.

W Polsce graptolity spotykane s膮 w ska艂ach powsta艂ych w okresie sylurskim, na dnach g艂臋bokich m贸rz. Ska艂y te to mu艂owce, nazywane cz臋sto 艂upkami. Wykazuj膮 one czarn膮 lub bardzo ciemn膮 barw臋, s膮 cz臋sto kruche i dziel膮 si臋 艂atwo na cienkie p艂ytki. To mi臋dzy innymi w takich ska艂ach mo偶e si臋 znajdowa膰 poszukiwany na terenie naszego kraju gaz 艂upkowy.

Sylurskie graptolity z Sudet贸w.

Skamienia艂o艣ci graptolit贸w z syluru Sudet贸w. Widoczne zwini臋te rabdosomy, kt贸re za 偶ycia wygl膮da艂y tak jak na rekonstrukcji powy偶ej. Szeroko艣膰 zdj臋cia to oko艂o 5 cm.

Graptolitom towarzysz膮 skamienia艂o艣ci innych zwierz膮t, kt贸re 偶y艂y w g艂臋bokich morzach. Najcz臋艣ciej s膮 to szcz膮tki 艂odzikowatych, rzadziej trylobit贸w.

Z czym mo偶na pomyli膰 graptolity?

Graptolity 艂atwo przeoczy膰, gdy偶 cz臋sto s膮 one niemal czarne i znajduj膮 si臋 w bardzo ciemnych 艂upkach. Ich wygl膮d jest charakterystyczny, zatem trudno pomyli膰 je z innymi grupami skamienia艂o艣ci.

W razie w膮tpliwo艣ci warto obejrze膰 ska艂臋 otaczaj膮c膮 znalezione skamienia艂o艣ci. Polskie graptolity z regu艂y tkwi膮 w ciemnych 艂upkach, prawie pozbawionych innych skamienia艂o艣ci, nie licz膮c muszli 艂odzikowatych i ma艂偶y oraz pojedynczych trylobit贸w. Szcz膮tki przedstawicieli wszystkich tych grup wygl膮daj膮 inaczej ni偶 graptolity, dlatego te偶 ich pomylenie jest trudne.

Gdzie szuka膰 graptolit贸w?

  • G贸ry 艢wi臋tokrzyskie. Poza nielicznymi i niezbyt obfitymi stanowiskami wszystkie najciekawsze ods艂oni臋cia ska艂 zawieraj膮cych skamienia艂o艣ci graptolit贸w znajduj膮 si臋 na terenie G贸r 艢wi臋tokrzyskich. Klasycznym i bogatym miejscem jest rejon wsi Bardo, gdzie podziwia膰 mo偶na spory profil sylurskich 艂upk贸w graptolitowych. Du偶o rzadsze skamienia艂o艣ci spotykane s膮 w ska艂ach ordowiku z okolic Kielc, w ja艣niejszych ska艂ach 艂upkowych.
  • Sudety. Mniej znane stanowiska z graptolitami znajduj膮 si臋 w Sudetach. Jedno z nich zlokalizowane jest w rejonie 呕danowa w G贸rach Bardzkich. Okazy znajdowane s膮 te偶 (znacznie rzadziej) w okolicach miejscowo艣ci R贸偶ana w G贸rach Kaczawskich. We wszystkich wymienionych miejscach ods艂aniaj膮 si臋 czarne, 艂upkowe ska艂y z okresu sylurskiego.
  • P贸艂nocna i centralna Polska. Skamienia艂o艣ci graptolit贸w s膮 tu znajdowane bardzo rzadko. Mo偶na na nie natrafi膰 w szarych wapieniach, kt贸re zawieraj膮 r贸wnie偶 skamienia艂o艣ci 艂odzikowatych.