Zaznacz stron臋

Jaspis

Jaspis jest ska艂膮 zbudowan膮 z krzemionki (tlenku krzemu), g艂贸wnie w postaci zbitych skupie艅 minera艂u chalcedonu, najcz臋艣ciej o barwie czerwonawej, brunatnej, 偶贸艂tawej, rzadziej szaroniebieskiej. Barwa zale偶y od pozosta艂ych sk艂adnik贸w 鈥 w przypadku popularnych jaspis贸w o barwie czerwonej decyduj膮 tlenki 偶elaza, kt贸re mog膮 stanowi膰 nawet do 20% obj臋to艣ci ska艂y.

W sk艂adzie jaspis贸w mog膮 pojawia膰 si臋 te偶 inne minera艂y, na przyk艂ad chloryty lub miki. Stosunkowo cz臋sto pojawiaj膮 si臋 te偶 widoczne go艂ym okiem, niekiedy dobrze wykszta艂cone kryszta艂y kwarcu.

Jaspis z Dolnego 艢l膮ska, z kamienio艂omu melafiru w 艢wierkach ko艂o Nowej Rudy.

Typowy polski jaspis z Dolnego 艢l膮ska, z kamienio艂omu melafiru w 艢wierkach ko艂o Nowej Rudy. Fragment wypolerowanej powierzchni okazu. Widoczne charakterystyczne czerwone wtr膮cenia minera艂贸w 偶elaza. Szeroko艣膰 zdj臋cia: oko艂o 5 cm.

Jaspis wype艂nia szczeliny i pustki w skale, najcz臋艣ciej w melafirze, czyli skamienia艂ej lawie wulkanicznej o sk艂adzie bazaltu, pochodz膮cej z ery paleozoicznej, a wi臋c licz膮cej co najmniej 250 milion贸w lat. W ska艂ach w艂a艣nie takiego wieku pojawiaj膮 si臋 polskie jaspisy. Tworzy艂y si臋 one w pobli偶u wulkan贸w, kt贸re dzia艂a艂y na terenie dzisiejszej po艂udniowej Polski w schy艂ku ery paleozoicznej, kr贸tko po wypi臋trzeniu wysokich g贸r w trakcie powstawania wielkiego kontynentu Pangea (zdarzenia te okre艣lane s膮 mianem orogenezy waryscyjskiej/hercy艅skiej). (Przeczytaj wi臋cej o wulkanach paleozoicznych oraz o dziejach Dolnego 艢l膮ska w paleozoiku).

Polska we wczesnym permie, 280 mln lat temu. Wulkany na terenie dzisiejszego Dolnego 艢l膮ska (rys. Edyta Felcyn).

Tak m贸g艂 wygl膮da膰 Dolny 艢l膮sk w okresie permskim, blisko 300 mln lat temu, gdy na jego terenie dzia艂a艂y liczne wulkany. Jaspisy s膮 dzisiaj znajdowane w lawie pozostawionej przez te wulkany (rys. Edyta Felcyn).

Na 艣wiecie znane s膮 bardzo liczne stanowiska jaspisu 鈥 mi臋dzy innymi na terenie Indii, Rosji, USA oraz Wenezueli. Ze wzgl臋du na wyst臋powanie w postaci warstw i du偶ych gniazd mo偶e on by膰 ci臋ty na p艂yty i polerowany. Jest te偶 stosowany jako materia艂 rze藕biarski. Z jaspisu wykonywane s膮 r贸wnie偶 drobne przedmioty dekoracyjne oraz bi偶uteria.

Jaspis leopardzi.

Jedna z odmian zagranicznych jaspis贸w, tak zwany jaspis leopardzi. Fot. Grzegorz Framski, Wikimedia Commons.

Polskie jaspisy

Wi臋kszo艣膰 polskich stanowisk z jaspisem znajduje si臋 na Dolnym 艢l膮sku. Poza tym obszarem ska艂a ta pojawia si臋 te偶 w rejonie Nied藕wiedziej G贸ry oraz Tenczynka ko艂o Krzeszowic聽(czyli na zach贸d od Krakowa), w nieczynnych kamienio艂omach, razem z kryszta艂em g贸rskim i ametystem. Jaspis znajduje si臋 w niewielkich ilo艣ciach w diabazach, ma jasnoszar膮, niebieskaw膮, a tak偶e czarn膮 barw臋. Pojedyncze okazy pochodz膮 r贸wnie偶 z Lanckorony na po艂udniowy-zach贸d od Krakowa.

Najwi臋ksze i najbogatsze dolno艣l膮skie stanowisko jaspisu znajduje si臋 w 艢wierkach ko艂o Nowej Rudy, w czynnym kamienio艂omie melafiru. Udokumentowano tam dwie du偶e 艂awice, w tym jedn膮 osi膮gaj膮c膮 grubo艣膰 (mi膮偶szo艣膰) ponad p贸艂tora metra, udokumentowan膮 na odleg艂o艣ci 180 metr贸w. 艁awice znajduj膮 si臋 pomi臋dzy sp臋kanymi melafirami, same tworz膮 jednak du偶e, zwarte bloki.

Jaspisy ze 艢wierk贸w maj膮 r贸偶n膮 barw臋: czerwon膮, wi艣niow膮, ceglast膮, szar膮, kremow膮, zielon膮. R贸偶ne odmiany barwne tworz膮 smugi i oczka, co daje efektowny rysunek. W wi臋kszo艣ci z odmian pojawiaj膮 si臋 czerwone wtr膮cenia minera艂u hematytu.

Najbardziej typowy jest jaspis szaroczerwony, sk艂adaj膮cy si臋 co najmniej w 3/4 z chalcedonu. W szczelinach tej ska艂y pojawiaj膮 si臋 kryszta艂y kwarcu. W sk艂adzie obecny jest r贸wnie偶 opal.

Ciekaw膮 odmian臋 w 艢wierkach stanowi jaspis zielony, pojawiaj膮cy si臋 w pobli偶u granic 艂awic jaspisowych, na kontakcie z melafirem. W skale tej znajduj膮 si臋 nieznaczne ilo艣ci zwi膮zk贸w miedzi, a tak偶e minera艂y z grupy mik. Chocia偶 jaspisy s膮 surowcem zb臋dnym przy prowadzonej w 艢wierkach eksploatacji melafir贸w (ska艂 magmowych wulkanicznych, oboj臋tnych, czyli ubogich w krzemionk臋) to przydaj膮 si臋 dla cel贸w ozdobnych. Jaspisy pochodz膮ce z innych lokalizacji s膮 o wiele rzadsze, a wi臋c mo偶na je potencjalnie u偶y膰 g艂贸wnie dla cel贸w jubilerskich, wymagaj膮cych mniejszych ilo艣ci surowca.

Inne dolno艣l膮skie stanowiska z jaspisami:

  • Legnickie Pole 鈥 1,5 kilometra na po艂udniowy-wsch贸d od miejscowo艣ci znajduj膮 si臋 stare zwa艂y g贸rnicze, na nich znajdowano otoczaki jaspisu o 艣rednicy do 10 cm, czerwone i brunatne, razem z karneolem; r贸wnie偶 w piaskach oligoce艅skich i w osadach z czas贸w zlodowace艅,
  • Gozdnica ko艂o 呕ar 鈥 w 偶wirowni 500 metr贸w na wsch贸d od wsi otoczaki jaspisu (br膮zowe i czerwone) o 艣rednicach do 10 cm, dodatkowo r贸wnie偶 lidyt (otoczaki do 20 cm),
  • Osiecznica ko艂o Boles艂awca 鈥 w piaskowni 200 metr贸w na zach贸d od miejscowo艣ci otoczaki czerwonego i brunatnego jaspisu do 10 cm, a tak偶e otoczaki lidytu podobnej wielko艣ci; okazy te znajduj膮 si臋 w osadach z epoki plejstoce艅skiej,
  • P艂akowice ko艂o Lw贸wka 艢l膮skiego 鈥 stare zwa艂y g贸rnicze na wsch贸d od wsi, b臋d膮ce efektem eksploatacji piasku i 偶wiru, na nich otoczaki jaspisu zielonego do 10 cm 艣rednicy, te偶 otoczaki lidytu i czerwone karneole,
  • P艂awna 艢rednia ko艂o Wlenia 鈥 na g贸rze Wyw贸z na p贸艂nocny-zach贸d od tej miejscowo艣ci, w zwietrzelinie melafir贸w migda艂owcowych pojawiaj膮 si臋 geody (kuliste i elipsoidalne pustki) o 艣rednicy 1 cm wype艂nione jaspisem, cz臋sto sp臋kanym; melafiry migda艂owcowe ods艂aniaj膮 si臋 r贸wnie偶 wzd艂u偶 tor kolejowego w rejonie wsi P艂awna, z geodami wype艂nionymi sp臋kanym jaspisem,
  • P艂贸czki G贸rne ko艂o Lw贸wka 艢l膮skiego 鈥 na g贸rze Pleban znajduj膮cej si臋 na zach贸d od tej miejscowo艣ci wyst臋puj膮 przy drodze naturalne ods艂oni臋cia melafir贸w, a w nich geody o 艣rednicy oko艂o 1 cm wype艂nione sp臋kanym jaspisem barwy brunatnoczerwonej,
  • okolice Kamiennej G贸ry i Mieroszowa 鈥 w permskich ska艂ach osadowych okruchowych (piaskowcach i zlepie艅cach) otoczaki z jaspisem na powierzchni, a tak偶e otoczaki zielonego jaspisu o 艣rednicy kilku centymetr贸w,
  • g贸ra Che艂miec ko艂o Wa艂brzycha 鈥 tak zwana “jaspisowa dolina” u podn贸偶a tej g贸ry 鈥 w karbo艅skich zlepie艅cach znaleziono bry艂y jaspisu o 艣rednicach do 50 cm; jaspisy tkwi膮ce w zlepie艅cach znane s膮 te偶 z okolic Starego Zdroju,
  • G艂uszyca 鈥 w kamienio艂omie na wschodnim zboczu g贸ry Ostoja odnotowano soczewki czerwonych jaspis贸w,
  • Suszyna ko艂o K艂odzka 鈥 w blokach melafiru wyst臋puj膮 tu, obok agat贸w, jaspisy o r贸偶nych barwach, od 偶贸艂tej do czerwonowi艣niowej, a wielko艣膰 bloczk贸w jaspisu dochodzi do 10 cm,
  • Niwa ko艂o K艂odzka – w dolinie potoku znajdowano bloki jaspisu o 艣rednicy dochodz膮cej do 40 cm; jaspis ten jest 偶贸艂tobr膮zowy, czerwono偶贸艂ty, do ciemnowi艣niowego.
Jaspis z Dolnego 艢l膮ska (艢wierki ko艂o Nowej Rudy).

Wypolerowana powierzchnia dolno艣l膮skiego jaspisu. Szeroko艣膰 zdj臋cia: nieca艂e 10 cm.