Zaznacz stron臋

Pierwiastki rodzime

Jest to jedna z gromad minera艂贸w. Wi臋cej informacji o klasyfikacji minera艂贸w mo偶na znale藕膰 na tej stronie.

Minera艂y maj膮ce znikomy udzia艂 w budowie skorupy ziemskiej, nieprzekraczaj膮cy promila. S膮 jednak bardzo charakterystyczne (w odr贸偶nieniu od wi臋kszo艣ci minera艂贸w, kt贸re s膮 zwi膮zkami chemicznymi), maj膮 r贸wnie偶 znaczenie dla gospodarki.

W艣r贸d pierwiastk贸w rodzimych 鈥 czyli wyst臋puj膮cych w postaci pierwiastkowej w spos贸b naturalny 鈥 wyr贸偶niamy:

  • metale rodzime oraz ich stopy,
  • metale kruche rodzime
  • oraz niemetale rodzime.

Metale rodzime oraz ich stopy

Najbardziej znanym metalem wyst臋puj膮cym w postaci rodzimej jest z艂oto. Rzadko tworzy ono kryszta艂y (w uk艂adzie regularnym), cz臋艣ciej spotykane jest w postaci grudek, blaszek, skupie艅 dendrytowych (drzewiastych), w ska艂ach osadowych pojawia si臋 w postaci samorodk贸w z艂ota lub piask贸w z艂otono艣nych.

Cho膰 znane s膮 bry艂y z艂ota rodzimego o masie do kilkudziesi臋ciu kilogram贸w, to jednak bardzo cz臋sto minera艂 ten jest rozproszony jest w postaci tak drobnych ziaren, 偶e jego rozpoznanie jest trudne nawet w obrazie mikroskopowym. Zazwyczaj z艂oto pojawia si臋 w 偶y艂ach kwa艣nych ska艂 magmowych (czyli zawieraj膮cych kwarc, najcz臋艣ciej s膮 nimi granitoidy).

Na terenie Polski z艂oto rodzime pozyskiwano (od czas贸w piastowskich do 1960 roku) ze z艂o偶a w Z艂otym Stoku. W innych stanowiskach jego wyst臋powania (Stara G贸ra ko艂o Wojcieszowa, Radomice ko艂o Wlenia; oba na Dolnym 艢l膮sku) przedmiotem eksploatacji by艂y g艂贸wnie zasobne w z艂oto rudy arsenu. Piaski z艂otono艣ne znane s膮 z aluwi贸w (osad贸w rzecznych) Dolnego 艢l膮ska.

Srebro rodzime r贸wnie偶 krystalizuje w uk艂adzie regularnym, jednak najcz臋艣ciej wyst臋puje w postaci skupie艅 pierzastych i siatkowych oraz drzewiastych (dendryt贸w). Jest ci膮gliwe i kowalne 鈥 tak jak z艂oto rodzime. Pojawia si臋 w 偶y艂ach kwarcowych (a wi臋c pochodzenia magmowego), ale tak偶e w ska艂ach osadowych. Skupienia srebra rodzimego w ilo艣ciach nadaj膮cych si臋 do eksploatacji s膮 stosunkowo rzadkie, znane mi臋dzy innymi z Kanady i Norwegii. Same minera艂y zawieraj膮ce srebro s膮 bardziej powszechne, w Polsce pojawiaj膮 si臋 one w du偶ych ilo艣ciach w 艂upkach miedziono艣nych w kopalniach miedzi na Dolnym 艢l膮sku.

Inne metale rodzime ci臋偶kie to platyna rodzima, znana z Brazylii oraz Rosji. Znana jest tak偶e mied藕 rodzima. Cho膰 krystalizuje w uk艂adzie regularnym, to najcz臋艣ciej tworzy skupienia ziarniste, dendrytyczne i siatkowate. Jej bardzo du偶e z艂o偶a znane s膮 z USA (nad Jeziorem G贸rnym).

Najwi臋kszy samorodek z艂ota z Kalifornii.

Najwi臋kszy samorodek z艂ota znaleziony na terenie Kalifornii. Fot. Reno Chris.

Krystaliczne z艂oto.

Krystaliczne z艂oto (fot.
Rob Lavinsky / iRocks.com).

Metale rodzime kruche

Do tej grupy zaliczany jest:

  • arsen rodzimy (w Polsce znany z kopalni Wolno艣膰 w Kowarach 鈥 w latach 20-tych XX wieku uzyskano tam 11 ton arsenu rodzimego 鈥 a tak偶e z Ciechanowic na wsch贸d od Jeleniej G贸ry),
  • antymon rodzimy (pojawia si臋 w 偶yle kwarcowej w Czarnowie ko艂o Kamiennej G贸ry, na Dolnym 艢l膮sku),
  • bizmut rodzimy (w Polsce znany z Dolnego 艢l膮ska: z Ciechanowic i Czarnowa, a tak偶e z Miedzianki na wsch贸d od Jeleniej G贸ry, Kletna na SE od K艂odzka, z okolic Szklarskiej Por臋by; wi臋ksze z艂o偶a s膮 w Boliwii, Czechach i w Niemczech).

W przypadku Polski szczeg贸lnie istotne s膮 z艂o偶a arsenu. Kopalnia w Z艂otym Stoku w pocz膮tkach XX wieku dawa艂a co najmniej kilkana艣cie procent 艣wiatowego wydobycia tego pierwiastka. Od 1960 roku pozostaje nieczynna. Obecnie pozyskiwanie arsenu ma coraz mniejsze znaczenie ze wzgl臋du na zagro偶enie dla 艣rodowiska.

Niemetale rodzime

W tej podgrupie znajduj膮 si臋 pierwiastki niemetaliczne 鈥 w臋giel oraz siarka. Tworz膮 one nast臋puj膮ce minera艂y:

  • grafit,
  • diament,
  • siarka rodzima.

Grafit na terenie Polski pojawia si臋 przede wszystkim w postaci rozproszonej w ska艂ach 鈥 tak zwanych 艂upk贸w grafitowych 鈥 zawieraj膮cych do oko艂o 10% w臋gla pierwiastkowego. S膮 one znane z wielu miejsc na Dolnym 艢l膮sku.

O diamencie mo偶na przeczyta膰 w katalogu kamieni szlachetnych i ozdobnych.

Siarka rodzima pojawia si臋 jako produkt ekshalacji wulkanicznych, ale tak偶e w ska艂ach osadowych. W tym drugim przypadku tworzy si臋 ona w wyniku oddzia艂ywania bakterii na gips. Wielkie z艂o偶a siarki, kt贸ra powsta艂a w ten spos贸b w miocenie, znane s膮 z Polski, zw艂aszcza z okolic Tarnobrzega, gdzie zosta艂y odkryte w 1953 roku. Siark臋 wydobywano jednak na terenie naszego kraju ju偶 w XV wieku.

Minera艂y Polski - siarka rodzima.

Siarka rodzima z okolic Tarnobrzega, ze z艂贸偶 epoki mioce艅skiej.