Zaznacz stron臋

Nefryt

Nefryt.

Ska艂a zbudowana g艂贸wnie z minera艂u aktynolitu (nale偶膮cego do grupy amfiboli), kt贸ry tworzy zbite skupienia. Pod mikroskopem mo偶na zauwa偶y膰, 偶e sk艂adaj膮 si臋 one z bez艂adnie rozmieszczonych w艂贸knistych kryszta艂k贸w, spil艣nionych i wzajemnie si臋 przerastaj膮cych. Przerastanie si臋 tych drobnych w艂贸kien zwi臋ksza zwi臋z艂o艣膰 nefrytu. Podobne cechy wykazuje jadeit, kt贸ry dla odmiany zbudowany jest z minera艂贸w z grupy piroksen贸w. Przy du偶ej zwi臋z艂o艣ci nefryt jest jednak stosunkowo mi臋kki (6 stopie艅 w skali Mohsa), a wi臋c mniej twardy na przyk艂ad od kwarcu. Nadrabia to jednak wyj膮tkow膮 zwi臋z艂o艣ci膮 (spoisto艣ci膮) 鈥 nie jest wi臋c kruchy. Wyst臋puje w postaci soczewek w ska艂ach nazywanych serpentynitami.

Nefryt zwykle jest zielony, ale w wielu odcieniach, a czasami r贸wnie偶 kremowy. Rzadko spotykane s膮 odmiany czerwonawe. Intensywnie zielony nefryt bywa okre艣lany mianem 偶adu szpinakowego. Ciemniejsze okazy zawieraj膮 wi臋cej 偶elaza, a mniej magnezu. Zabarwienie mo偶e by膰 jednolite lub w postaci smug, plamek b膮d藕 偶y艂ek o r贸偶nych odcieniach zieleni. Nefryt jest nieprzezroczysty, a w cienkich, polerowanych p艂ytkach 鈥 prze艣wiecaj膮cy. Wykazuje po艂ysk matowy lub t艂usty (po wypolerowaniu).

Nefryt jest twardy (oko艂o 6-6,5 stopnia w skali Mohsa), ale nie tak twardy jak na przyk艂ad minera艂 kwarc. Jednak wykazuje on niezwyk艂膮 spoisto艣膰 i zwi臋z艂o艣膰. Wytrzymuje naciski o wiele wi臋ksze ni偶 potrzebne do skruszenia ska艂y granitowej. Jest te偶 bardzo trudny do rozbicia, je艣li do dyspozycji mamy tylko m艂otek, nawet z najtwardszej stali.

Nefryt by艂 popularnym kamieniem ozdobnym ju偶 w staro偶ytno艣ci. Przez wiele stuleci uwa偶ano jednak, 偶e wyst臋puje on g艂贸wnie w Azji (g贸ry Kun-Lun i Sajany), co sk艂ania艂o archeolog贸w do przypuszczenia, 偶e neolityczne i staro偶ytne nefrytowe ozdoby znajdowane na terenie Europy pochodzi艂y z bardzo odleg艂ego importu. Tamtejsze nefryty powsta艂y w strefie kontaktu pomi臋dzy ska艂ami magmowymi g艂臋binowymi 鈥 granitoidami 鈥 a serpentynitami.

W 艣redniowieczu i w pocz膮tkach wiek贸w nowo偶ytnych surowiec rzeczywi艣cie pochodzi艂 ze 艣rodkowej Azji, a p贸藕niej z Ameryki, poniewa偶 stanowiska dolno艣l膮skie nie by艂y wtedy rozpoznane. Od XVIII wieku prowadzono jeszcze eksploatacj臋 nefrytu birma艅skiego. Natomiast dopiero w 1885 roku odkryto z艂o偶e w Jordanowie ko艂o Sob贸tki na Dolnym 艢l膮sku. P贸藕niej napotkano nefryt tak偶e w co najmniej kilkunastu innych miejscach znajduj膮cych si臋 w obr臋bie masyw贸w zbudowanych ze ska艂 serpentynitowych, na przestrzeni od Gogo艂owa (okolice 艢widnicy) a偶 po Jordan贸w. Nefryty st膮d pochodz膮ce s膮 ciemnozielone, a po wypolerowaniu wykazuj膮 zmienny odcie艅. Przerosty innych minera艂贸w zmieniaj膮 barw臋 ska艂y na r贸偶ow膮 lub niemal bia艂膮, pojawiaj膮 si臋 w niej te偶 bia艂e 偶y艂ki minera艂u tremolitu (nale偶膮cego do grupy amfiboli).

Nefryty z okolic Jordanowa 艢l膮skiego powsta艂y na skutek przeobra偶enia ska艂 serpentynitowych pod wp艂ywem gor膮cych roztwor贸w oraz resztek stopu skalnego (magmy), z kt贸rej wcze艣niej wykrystalizowa艂y dolno艣l膮skie gabra. Magma przedostawa艂a si臋 w g艂膮b serpentynit贸w wzd艂u偶 powierzchni sp臋ka艅, uskok贸w oraz wzd艂u偶 偶y艂 innych ska艂 magmowych. To dlatego nefryty nie tworz膮 du偶ych warstw i pok艂ad贸w, ale wyst臋puj膮 w spos贸b nieregularny, w postaci gniazd oraz 偶y艂.

Po odkryciu dolno艣l膮skich nefryt贸w uda艂o si臋 zlokalizowa膰 kolejne europejskie stanowiska, mi臋dzy innymi w Alpach, po艂udniowej cz臋艣ci Niemiec, w Apeninach, a tak偶e Finlandii. R贸wnie偶 na terenie dzisiejszej Polski opisano nast臋pne, o wiele mniejsze wyst膮pienia tej cennej ska艂y.

Przez wiele wiek贸w przypisywano nefrytowi znaczenie lecznicze. Mia艂 on pomaga膰 na choroby nerek, czemu zreszt膮 ska艂a tam zawdzi臋cza swoj膮 nazw臋. Szczeg贸lnie ceniony by艂 w Chinach, gdzie s艂u偶y艂 do wyrobu monet oraz insygni贸w w艂adzy. Uchodzi艂 tam za najlepszy surowiec rze藕biarski. Swoj膮 popularno艣膰 zawdzi臋cza艂 przynajmniej cz臋艣ciowo ogromnej zwi臋z艂o艣ci. Ten sam czynnik zadecydowa艂 zapewne o wyborze nefrytu jako surowca do produkcji kamiennych siekierek znajdowanych przez archeolog贸w na terenie Europy.

Cho膰 dolno艣l膮skie z艂o偶a nefrytu odkryto w czasach, gdy teren ten znajdowa艂 si臋 w granicach Niemiec, to Polacy mieli spory wk艂ad w badania stanowisk tego kamienia ozdobnego 鈥 jednak nie w Europie, ale przede wszystkim w Azji. Z艂o偶a z centralnej Azji oraz Syberii opisywali w XIX wieku Karol Bohdanowicz, Jan Czerski oraz Leonard Jaczewski.

Inne stanowiska nefrytu znane s膮 z Nowej Zelandii (ciemnozielony), po艂udniowej Australii (bardzo ciemna odmiana), Syberii (ciemnozielony z czarnymi plamkami), Brazylii, Tajwanu, Niemiec (g贸ry Harzu), Szwajcarii oraz USA (mi臋dzy innymi stanu Kalifornia).

Dolno艣l膮skie nefryty

  • z艂o偶e w Jordanowie 鈥 jedno z najlepiej znanych na 艣wiecie, g艂贸wne w Europie, odkryte w 1884 roku; nefryt ciemnozielony na granicy serpentynitu oraz innych ska艂 (w艂贸knisty, z wrostkami magnetytu, chromitu i zoisytu), a tak偶e ja艣niejszy, nawet bia艂awy, w postaci gruz艂贸w w serpentynicie; struktura obu odmian jest zr贸偶nicowana, cz臋ste s膮 utwory w艂贸kniste, o igie艂kach poskr臋canych; najwi臋ksze kryszta艂ki maj膮 do kilku mm d艂ugo艣ci, pokr贸j w膮skich listewek oraz igie艂kowy; nefryt jest tutaj zbudowany z minera艂贸w tremolitu i aktynolitu z pil艣niowymi przerostami, z cz臋stymi przerostami zoisytu lub diopsydu; bia艂awe zabarwienie ma zwi膮zek z obecno艣ci膮 tremolitu ubogiego w 偶elazo,
  • Kamienne Wzg贸rza obok Nas艂awic, mi臋dzy Tomicami i Glinic膮, na wzg贸rzu na p贸艂nocny-zach贸d od Glinicy, na wzg贸rzu na wsch贸d od Piotr贸wka, na wsch贸d od Olesznej,
  • Gogo艂贸w ko艂o 艢widnicy,
  • Tomice, Piotr贸wek, Mleczna, Ja艅ska G贸ra, Trzebnik ko艂o Jordanowa 艢l膮skiego,
  • nefryt znajdowno te偶 w kopalni z艂ota i arsenu w Z艂otym Stoku, wspomina艂 o tym nawet Goethe, w innych warunkach ni偶 w Jordanowie 鈥 w urobku z dawnej Sztolni Ksi膮偶臋cej, w skale diopsydowej, jako warstwa o grubo艣ci kilku centymetr贸w; nefryt by艂 tam szarozielonawy, miejscami z czerwonawym odcieniem,
  • Braszowice ko艂o Z膮bkowic 艢l膮skich 鈥 na g贸rze Str贸偶nik, nefryt na kontakcie serpentynit贸w z 偶y艂ami sjenitu kwarcowego,
  • Siod艂owice ko艂o Z膮bkowic 艢l膮skich 鈥 na wzg贸rzu Siodlasta,
  • niewielkie kawa艂eczki nefrytu te偶 w 偶wirach rzecznych we wsi Stara Kamienica, G贸ry Izerskie,
  • okolice Boles艂awca i Lw贸wka 艢l膮skiego 鈥 w osadach rzecznych sprzed zlodowace艅, rzadki, niewielkie okruchy.