Zaznacz stron臋

Miliony lat w zabytkach Poznania: wycieczka

Znajd藕 pami膮tki po dawnych wydarzeniach geologicznych w budynkach Poznania: skamienia艂o艣ci, osady dawnych rzek g贸rskich oraz ska艂y magmowe powsta艂e g艂臋boko pod powierzchni膮 ziemi

Zwiedzanie zabytk贸w polskich miast, w tym Poznania, to 艣wietna lekcja historii. Podczas takich wycieczek mo偶na dowiedzie膰 si臋 wielu pasjonuj膮cych rzeczy o pocz膮tkach pa艅stwa polskiego, okresie 艣wietno艣ci I Rzeczypospolitej, a tak偶e o jej upadku, czasach zabor贸w oraz zniszczeniach i odbudowie XX wieku. Wiedz臋 o wszystkich wydarzeniach zdobywamy dzi臋ki historykom oraz archeologom.

Te same zabytki m贸wi膮 nam du偶o tak偶e o czasach o wiele wcze艣niejszych, jeszcze przed pojawieniem si臋 cz艂owieka. Wszystkie budowle s膮 wprawdzie dzie艂em r膮k ludzkich, ale do ich wybudowania potrzebny by艂 kamie艅 鈥 zar贸wno surowiec budowlany, jak i dekoracyjny. Wszystkie fragmenty naturalnego kamienia, czyli ska艂, kt贸re mo偶emy obejrze膰 w pozna艅skich zabytkach (w tym ich elewacje, posadzki, znajduj膮ce si臋 w nich tablice pami膮tkowe, pomniki, o艂tarze w ko艣cio艂ach), cho膰 wykorzystane przez cz艂owieka przed dziesi膮tkami lub setkami lat, same w sobie s膮 o wiele starsze. Powsta艂y one przed milionami lat, gdy na Ziemi nie by艂o jeszcze ludzi, a Europa nie istnia艂a albo wygl膮da艂a zupe艂nie inaczej ni偶 obecnie. Dzisiaj te ska艂y stanowi膮 pami膮tki odleg艂ych dziej贸w naszej planety, a ich badaniem zajmuj膮 si臋 geolodzy oraz paleontolodzy.

Najwi臋ksze mo偶liwo艣ci studiowania historii Ziemi maj膮 mieszka艅cy po艂udniowej Polski. To tam ods艂aniaj膮 si臋 鈥 czyli s膮 widoczne w stanie naturalnym 鈥 ska艂y zawieraj膮ce informacje o historii geologicznej naszego kraju. Najpi臋kniejsze stanowiska geologiczne znajduj膮 si臋 mi臋dzy innymi w G贸rach 艢wi臋tokrzyskich, na Wy偶ynie 艢l膮sko-Krakowskiej, a tak偶e w Sudetach. W centralnej i p贸艂nocnej Polsce, kt贸ra jeszcze 20 tysi臋cy lat temu przykryta by艂a l膮dolodem skandynawskim, naturalne ods艂oni臋cia ska艂 stanowi膮 wyj膮tkow膮 rzadko艣膰.

Nie oznacza to, 偶e tylko mieszka艅cy po艂udniowych wojew贸dztw Polski mog膮 na w艂asne oczy ogl膮da膰 pami膮tki po dawno minionych okresach geologicznych. Ods艂aniaj膮ce si臋 tam ska艂y s膮 w艂a艣nie tym kamieniem dekoracyjnym, kt贸ry zosta艂 wykorzystany przez budowniczych pozna艅skich zabytk贸w. Zatem tak偶e w naszym mie艣cie, cho膰 dalekim od g贸r, mo偶na zag艂臋bi膰 si臋 w licz膮ce miliony lat dzieje Ziemi. Wybierzemy si臋 teraz na spacer po Poznaniu, podczas kt贸rego poszukamy 艣lad贸w niesamowitych wydarze艅 z przesz艂o艣ci naszej planety 鈥 relikt贸w nieistniej膮cych ju偶 m贸rz oraz g贸r, pusty艅, a tak偶e dawno wymar艂ych zwierz膮t.

Katedra

Katedra w Poznaniu.

Bazylika archikatedralna w Poznaniu.

Nasz膮 wycieczk臋 zacznijmy od pozna艅skiej katedry, czyli bazyliki archikatedralnej 艢wi臋tych Aposto艂贸w Piotra i Paw艂a na Ostrowie Tumskim. Warto zwr贸ci膰 w niej uwag臋 na dwukolorow膮 posadzk臋 w nawach. Tworz膮 j膮 p艂ytki polerowanych ska艂 osadowych zbudowanych z w臋glanu wapnia 鈥 wapieni. W posadzce s膮 one u艂o偶one w szachownic臋, z zachowaniem porz膮dku polegaj膮cego na u艂o偶eniu obok siebie czterech p艂yt tej samej barwy.

Sp贸jrzmy najpierw na ciemne p艂ytki posadzkowe. Zosta艂y one wykonane z niezwyk艂ej ska艂y, okre艣lanej niekiedy mianem 鈥瀋zarnego marmuru鈥. W rzeczywisto艣ci jest to wapie艅, o czym 艣wiadcz膮 widoczne w nim skamienia艂o艣ci, odcinaj膮ce si臋 na ciemnym tle swoimi ja艣niejszymi barwami. W marmurze, kt贸ry jest ska艂膮 przeobra偶on膮, szcz膮tki organiczne s膮 niewidoczne, poniewa偶 zosta艂y zniszczone w wyniku dzia艂ania wysokich temperatur oraz ci艣nie艅.

Czarny wapie艅 z katedry pochodzi z miejscowo艣ci D臋bnik le偶膮cej niedaleko Krakowa, st膮d te偶 cz臋sto jest okre艣lany mianem wapienia d臋bnickiego. Jego walory zdobne doceniano ju偶 w XVI wieku, kiedy wykorzystano go w celach dekoracyjnych na Wawelu. Swoj膮 czarn膮 barw臋 wapienie d臋bnickie zawdzi臋czaj膮 obecno艣ci drobniutkich ziarenek minera艂u pirytu. Najbardziej charakterystyczny element stanowi膮 skamienia艂o艣ci widoczne w niekt贸rych p艂ytkach. Du偶e, si臋gaj膮ce kilkana艣cie centymetr贸w 艣rednicy, ob艂e kszta艂ty to szkielety g膮bek paleozoicznych, nale偶膮cych do wymar艂ej gromady stromatoporoid贸w. Do tej samej grupy nale偶a艂y tak zwane amfipory 鈥 g膮bki w kszta艂cie ga艂膮zek, rosn膮ce pionowo na dnie morskim. Ich szkielety cz臋sto s膮 pokruszone i tworz膮 nagromadzenia w niekt贸rych p艂ytkach wapienia. Wyd艂u偶one, cienkie ga艂膮zki to przekroje pod艂u偶ne tych g膮bek. Owalne, jasne kszta艂ty o 艣rednicy kilku milimetr贸w, wyst臋puj膮ce powszechnie w wapieniu d臋bnickim, to z kolei przekroje poprzeczne amfipor, powstaj膮ce w wyniku przeci臋cia skamienia艂o艣ci w poprzek ga艂膮zki.

Wapie艅 z D臋bnika (wapie艅 d臋bnicki).

Wapie艅 z D臋bnika – ska艂a, kt贸ra powsta艂a w ciep艂ym i p艂ytkim morzu dewo艅skim. W g贸rnej cz臋艣ci zdj臋cia widoczny masywny szkielet g膮bki z grupy stromatoporoid贸w. W dolnej cz臋艣ci widoczne poprzeczne przekroje drobnych g膮bek ga艂膮zkowych, czyli tak zwanych amfipor. Te skamienia艂o艣ci licz膮 sobie oko艂o 385 milion贸w lat!

Wapienie z D臋bnika s膮 ska艂ami bardzo starymi, datowanymi na er臋 paleozoiczn膮, a 艣ci艣lej 鈥 na jej czwarty okres geologiczny, czyli dewon. Powsta艂y one oko艂o 385 milion贸w lat temu. Skamienia艂o艣ci obserwowane w wapieniach z D臋bnika wskazuj膮 na istnienie w dewonie bardzo p艂ytkiego zbiornika, o maksymalnej g艂臋boko艣ci kilku metr贸w. Wi臋ksze nagromadzenia skamienia艂o艣ci obserwowane w niekt贸rych p艂ytkach powsta艂y w wyniku sztorm贸w, z kt贸rymi zwi膮zane by艂o silne falowanie, transportuj膮ce szkielety organizm贸w po dnie morskim.

Dewo艅ska laguna amfiporowa (rys. Edyta Felcyn).

Tak wygl膮da艂o p艂ytkie morze dewo艅skie, w kt贸rym powsta艂y czarne wapienie z D臋bnika. Pionowe ga艂膮zki to amfipory, a kopulaste kszta艂ty 鈥 masywne g膮bki z wymar艂ej grupy stromatoporoid贸w. Widoczne s膮 r贸wnie偶 艣limaki oraz muszle ma艂偶y i podobnych do nich ramienionog贸w. Rys. Edyta Felcyn.

Dewo艅skie morze by艂o ciep艂e, o czym 艣wiadcz膮 liczne skamienia艂o艣ci g膮bek, a tak偶e rzadziej spotykane koralowce. Teren dzisiejszej Polski musia艂 si臋 wi臋c znajdowa膰 w贸wczas w rejonie r贸wnika. By艂o to mo偶liwe dzi臋ki w臋dr贸wce kontynent贸w, zachodz膮cej tak偶e dzisiaj. Kontynenty przemieszczaj膮 si臋 kilka milimetr贸w lub centymetr贸w rocznie, co w skali milion贸w lat daje ogromne odleg艂o艣ci. W dewonie obszar Europy znajdowa艂 si臋 tysi膮ce kilometr贸w dalej na po艂udnie, blisko r贸wnika.

Zwr贸膰my teraz uwag臋 na jasne p艂ytki widoczne w nawach katedry oraz we fragmentach prezbiterium. S膮 to r贸wnie偶 polskie wapienie, pochodz膮ce jednak z rejonu po艂udniowego obrze偶enia G贸r 艢wi臋tokrzyskich, z miejscowo艣ci Morawica. Zawieraj膮 one bardzo liczne skamienia艂o艣ci oraz 艣lady dzia艂alno艣ci 偶yciowej organizm贸w. Ska艂y te powstawa艂y w ciep艂ym morzu p贸藕nej jury, czyli 160 milion贸w lat temu. S膮 wi臋c o wiele m艂odsze od czarnych wapieni d臋bnickich, r贸wnie偶 znajduj膮cych si臋 w posadzce pozna艅skiej katedry. Nieco inne jest r贸wnie偶 艣rodowisko, w kt贸rym powsta艂y. Wapienie z Morawicy tworzy艂y si臋 w morzu o wiele g艂臋bszym ni偶 w przypadku wapieni z D臋bnika. Dno znajdowa艂o si臋 na g艂臋boko艣ci kilkudziesi臋ciu, a nawet kilkuset metr贸w.

Odmienne 艣rodowisko, w kt贸rym powstawa艂y jasne wapienie z Morawicy, a tak偶e inny wiek powoduj膮, 偶e w ska艂ach tych widoczny jest zestaw skamienia艂o艣ci r贸偶ny od zaobserwowanego przez nas w wapieniu d臋bnickim. Wsp贸lny element stanowi膮 g膮bki. S膮 one bardzo liczne w ska艂ach z Morawicy. G膮bki zachowa艂y si臋 w postaci okr膮g艂ych, a cz臋艣ciej owalnych kszta艂t贸w, z grubymi 艣cianami nierzadko przebitymi przez pory si臋gaj膮ce do wn臋trza szkieletu. Wewn膮trz g膮bek widoczna jest przestrze艅, kt贸ra za 偶ycia organizmu pozostawa艂a pusta. Nosi ona nazw臋 spongocelu. Obecnie natomiast wn臋trze g膮bek wype艂nione jest tym samym materia艂em w臋glanowym, kt贸ry buduje otaczaj膮c膮 ska艂臋. Szkielety tych zwierz膮t wygl膮daj膮 wi臋c zupe艂nie inaczej ni偶 dewo艅skie g膮bki z gromady stromatoporoid贸w, znane nam z ciemnych p艂ytek posadzkowych. Inne by艂o te偶 艣rodowisko 偶ycia obu grup. Stromatoporoidy i amfipory preferowa艂y bowiem wody p艂ytkie, nieprzekraczaj膮ce kilkunastu metr贸w g艂臋boko艣ci.

G膮bka w jurajskim wapieniu.

Okr膮g艂e i owalne kszta艂ty z widoczn膮 perforacj膮 w 艣cianach, cz臋sto spotykane w jasnych wapieniach jurajskich, to skamienia艂o艣ci g膮bek.

Opr贸cz g膮bek, kt贸re 偶y艂y przytwierdzone do dna, w wapieniach z Morawicy spotykane s膮 te偶 liczne przekroje przez amonity 鈥 wymar艂e zwierz臋ta nale偶膮ce do g艂owonog贸w, spokrewnione z o艣miornicami. Najlepiej zachowane okazy widoczne s膮 w postaci zwini臋tych spiralnie muszli. Od 艣limak贸w amonity odr贸偶niaj膮 si臋 obecno艣ci膮 przegr贸d dziel膮cych muszl臋 na osobne komory. W ostatniej, znajduj膮cej si臋 najbli偶ej uj艣cia komorze znajdowa艂o si臋 cia艂o zwierz臋cia.

Opr贸cz amonit贸w w wapieniu z Morawicy widoczne s膮 niekiedy skamienia艂o艣ci belemnit贸w. Maj膮 one kszta艂t ciemnych strza艂, niekiedy z wyra藕nym zag艂臋bieniem na szerszym z ko艅c贸w. Czasami przy bli偶szych ogl臋dzinach widoczna jest struktura wewn臋trzna w postaci r贸wnolegle u艂o偶onych, wyd艂u偶onych kryszta艂贸w zbudowanych z minera艂u kalcytu. Strza艂y obserwowane przez nas w posadzce s膮 fragmentem szkieletu, kt贸ry nosi nazw臋 rostrum. Belemnity 偶y艂y w toni morskiej, tak jak amonity, z kt贸rymi zreszt膮 by艂y spokrewnione, nale偶膮c do tej samej gromady g艂owonog贸w. Obie grupy wygin臋艂y na prze艂omie ery mezozoicznej i kenozoicznej.

Wapie艅 jurajski.

W jurajskich wapieniach cz臋ste s膮 ciemne, wyd艂u偶one strza艂y. S膮 to skamienia艂o艣ci belemnit贸w – wymar艂ych zwierz膮t morskich nale偶膮cych do g艂owonog贸w, czyli spokrewnionych ze wsp贸艂czesnymi o艣miornicami.

Polska w p贸藕nej jurze, 160 mln lat temu (rys. Edyta Felcyn).

W wodach jurajskiego morza, kt贸re oko艂o 160 mln lat temu zala艂o niemal ca艂y obszar dzisiejszej Polski, p艂ywa艂y liczne amonity (zwini臋te muszle) oraz belemnity (proste muszle), a na dnie ros艂y g膮bki o charakterystycznym, kielichowatym kszta艂cie. Rys. Edyta Felcyn.

Obserwowane przez nas jasne wapienie s膮 o wiele m艂odsze od ciemnych wapieni z D臋bnika. Tworzy艂y si臋 one w jurze, oko艂o 160 milion贸w lat temu. Teren Polski by艂 w贸wczas zalany g艂臋bokim morzem. Klimat by艂 o wiele cieplejszy ni偶 obecnie, jednak nie tak gor膮cy jak w dewonie, poniewa偶 Europa zd膮偶y艂a si臋 ju偶 przemie艣ci膰 do szeroko艣ci podzwrotnikowych na p贸艂kuli p贸艂nocnej.

Ogl膮daj膮c posadzk臋 katedry pozna艅skiej warto zwr贸ci膰 r贸wnie偶 uwag臋 na stopnie prowadz膮ce do bocznych kaplic. Zosta艂y one wykonane z tak zwanego granitu strzegomskiego wydobywanego w okolicach Strzegomia na Dolnym 艢l膮sku. Ten kamie艅 r贸wnie偶 stanowi cenn膮 pami膮tk臋 po dawnych wydarzeniach. Powsta艂 on ponad 300 milion贸w lat temu, a wi臋c w okresie karbo艅skim, podczas wielkich ruch贸w g贸rotw贸rczych zwi膮zanych z powstawaniem ogromnego kontynentu Pangei, w sk艂ad kt贸rego wesz艂y niemal wszystkie l膮dy kuli ziemskiej. Wydarzenia te spowodowa艂y mi臋dzy innymi ust膮pienie dewo艅skiego morza i powstanie wysokich g贸r oraz rozleg艂ych zag艂臋bie艅, w kt贸rych tworzy艂y si臋 z艂o偶a w臋gla kamiennego. Pot臋偶ne ruchy g贸rotw贸rcze prowadzi艂y te偶 do przetapiania ska艂, a z magmy krystalizowa艂y ogl膮dane przez nas granity. Min臋艂y miliony lat, zanim 艂a艅cuchy g贸rskie zosta艂y zr贸wnane w wyniku erozji, a na terytorium Polski znowu wkroczy艂y wody morskie. W jednym z tych m贸rz powsta艂y w贸wczas jasne wapienie z Morawicy.

Granit strzegomski.

Granit ze Strzegomia (Dolny 艢l膮sk). Widoczne jasne kryszta艂y minera艂贸w kwarcu i skaleni oraz czarne kryszta艂y biotytu. Ska艂y takie powstawa艂y w karbonie, czyli ponad 300 milion贸w lat temu, w podziemnych zbiornikach stygn膮cej magmy. Szeroko艣膰 zdj臋cia to nieca艂e 5 cm.

Mapa paleogeograficzna: karbon, 310 mln lat temu.

艢wiat w karbonie, ponad 300 milion贸w lat temu. Niemal wszystkie kontynenty po艂膮czy艂y si臋 w jeden, olbrzymi l膮d 鈥 Pange臋. Z jego powstawaniem zwi膮zana by艂a geneza granit贸w Dolnego 艢l膮ska.

W ten spos贸b kamienie dekoracyjne wykorzystane w katedrze pozna艅skiej pozwoli艂y nam na odtworzenie historii obejmuj膮cej ponad 200 milion贸w lat. Dzi臋ki niej mo偶emy zaobserwowa膰 charakterystyczn膮 cykliczno艣膰 proces贸w geologicznych 鈥 na badanym obszarze geolodzy bardzo cz臋sto napotykaj膮 zapis naprzemiennego wkraczania morza oraz tworzenia si臋 g贸r. Historia ta powtarza si臋 wielokrotnie 鈥 w analizowanym przypadku morze jurajskie ust膮pi艂o, a dzisiaj na jego miejscu znajduj膮 si臋 kolejne g贸ry 鈥 G贸ry 艢wi臋tokrzyskie.

Ko艣ci贸艂 przy Placu Bernardy艅skim

"Ko艣ci贸艂 bernardyn贸w" w Poznaniu.

Ko艣ci贸艂 艣w. Franciszka Serafickiego przy Placu Bernardy艅skim w Poznaniu.

Drugim przystankiem na naszej trasie b臋dzie ko艣ci贸艂 艣w. Franciszka Serafickiego przy ul. Garbary 22, nazywamy popularnie 鈥瀔o艣cio艂em bernardyn贸w鈥. Warto spojrze膰 na jego dwukolorow膮 posadzk臋. Tak jak w katedrze, tak i tutaj zosta艂a ona wykonana z polskich wapieni dewo艅skich i jurajskich. Tak samo jak bazylice archikatedralnej, tak i tutaj jasne p艂ytki wykonane s膮 ze ska艂 jurajskich, a ciemne 鈥 z dewo艅skich. Ja艣niejsze odmian臋 kamienia dekoracyjnego rozpoznamy bez problemu. S膮 to znane nam ju偶 wapienie z Morawicy. Natomiast wapienie dewo艅skie wygl膮daj膮 inaczej ni偶 w katedrze. Nie s膮 czarne, ale ciemnobrunatne lub br膮zowoczerwone. Wapienie te pochodz膮 z rejonu miejscowo艣ci Bolechowice, znajduj膮cej si臋 kilkana艣cie kilometr贸w na po艂udniowy zach贸d od Kielc, i od tej miejscowo艣ci wzi臋艂y one swoj膮 nazw臋.

Najbardziej rozpoznawalnym elementem pochodzenia organicznego widocznym w wapieniu z Bolechowic s膮 jasnoszare szkielety g膮bek z grupy stromatoporoid贸w, a tak偶e amfipory. Szcz膮tki tych samych zwierz膮t obserwowali艣my w dewo艅skiej skale z D臋bnika, jednak tutaj s膮 one o wiele cz臋stsze. Szkielety stromatoporoid贸w maj膮 niekiedy fantazyjne kszta艂ty, ale r贸wnie cz臋sto s膮 owalne lub okr膮g艂e. S膮 to przedstawiciele tych samych rodzaj贸w stromatoporoid贸w, kt贸re znajdowane s膮 w wapieniu z D臋bnika, podobne by艂y te偶 ich warunki 偶ycia. Dzi臋ki temu uzyskujemy potwierdzenie wcze艣niejszego wniosku, 偶e w dewonie, oko艂o 385-375 milion贸w lat temu, na terenie Polski znajdowa艂o si臋 p艂ytkie morze.

Wapie艅 z Bolechowic ko艂o Kielc (dewon).

Dewo艅ski wapie艅 z Bolechowic ko艂o Kielc. U do艂u po prawej stronie widoczny szkielet du偶ej g膮bki. Bia艂y kszta艂t po艣rodku to przekr贸j przez muszl臋 ma艂偶a z rodzaju Megalodon. W g贸rnej cz臋艣ci widoczne liczne przekroje przez drobne g膮bki ga艂膮zkowe (z czarn膮 plam膮 – kana艂em osiowym – po艣rodku). Pasek skali: 1 cm.

Opr贸cz stromatoporoid贸w i amfipor w wapieniach z Bolechowic cz臋sto widoczne s膮 bia艂e kszta艂ty o 艣rednicy od kilku do kilkunastu centymetr贸w, niekiedy przypominaj膮ce swym zarysem czaszki ma艂ych zwierz膮t. Nie s膮 to jednak szcz膮tki gad贸w ani p艂az贸w, ale przekroje przez muszle ma艂偶y 鈥 a wi臋c zwierz膮t 偶yj膮cych do dzisiaj. Posiada艂y one skorupki wyposa偶one w silnie skr臋cone wierzcho艂ki. W efekcie ich przekroje maj膮 bardzo oryginalne kszta艂ty.

Polska w dewonie, 370 mln lat temu (rys. Edyta Felcyn).

Rekonstrukcja gor膮cego morza dewo艅skiego, w kt贸rym powsta艂y wapienie z okolic Kielc. Organizmy w kszta艂cie kopu艂y to w wi臋kszo艣ci g膮bki, kt贸rych skamienia艂e szkielety wyst臋puj膮 bardzo licznie w ogl膮danej przez nas posadzce. Na obrazie widoczne s膮 r贸wnie偶 ga艂膮zkowe i drzewiaste kolonie koralowc贸w, a w oddali tak偶e liliowce 鈥 cho膰 przypominaj膮 one ro艣liny, s膮 to zwierz臋ta z grupy szkar艂upni. Rys. Edyta Felcyn.

Fara Pozna艅ska

Fara Pozna艅ska.

Bazylika kolegiacka Matki Bo偶ej Nieustaj膮cej Pomocy, czyli Fara Pozna艅ska.

Kolejnym etapem spaceru b臋d膮 odwiedziny w Farze Pozna艅skiej, czyli bazylice kolegiackiej Matki Bo偶ej Nieustaj膮cej Pomocy, 艣w. Marii Magdaleny w Poznaniu i 艣w. Stanis艂awa Biskupa. Ju偶 przy g艂贸wnym wej艣ciu napotykamy zniszczon膮 posadzk臋 z p艂ytek wapienia z Bolechowic. Du偶e, szare szkielety stromatoporoid贸w oraz bia艂e muszle ma艂偶y s膮 w niej doskonale widoczne. Stopie艅 zu偶ycia posadzki wapiennej z farze 艣wietnie pokazuje, jak mi臋kkie s膮 wapienie. Ich twardo艣膰 w tak zwanej skali Mohsa oscyluje wok贸艂 trzeciego stopnia, podczas gdy drobny piasek kwarcowy wnoszony na butach jest o wiele twardszy (si贸dmy stopie艅 w skali Mohsa). W efekcie wapienie nie sprawdzaj膮 si臋 dobrze w miejscach nara偶onych na silne zu偶ycie.

Wchodz膮c dalej do fary zaobserwujemy posadzk臋 u艂o偶on膮 z nieznanego nam kamienia. Niekt贸re z p艂ytek s膮 barwy szarej, inne 鈥 ciemnoczerwone i br膮zowe. Niekiedy widoczne s膮 liczne gruz艂y tworz膮ce charakterystyczny wz贸r. Skamienia艂o艣ci zdarzaj膮 si臋 stosunkowo rzadko, maj膮 od kilku do a偶 kilkudziesi臋ciu centymetr贸w d艂ugo艣ci i przypominaj膮 swym kszta艂tem strza艂y. Nie s膮 to jednak belemnity, gdy偶 ich wn臋trze wype艂nione jest albo tym samym materia艂em wapiennym, kt贸ry otacza skamienia艂o艣ci, albo bia艂ymi kryszta艂ami minera艂u kalcytu. Co wi臋cej, wewn膮trz skamienia艂o艣ci widoczne s膮 te偶 przegrody dziel膮ce je na osobne komory. Przypomina to nieco segmentacj臋 muszli amonit贸w. Rzeczywi艣cie, zwierz臋ta, po kt贸rych pozosta艂y skamienia艂o艣ci widoczne w posadzce fary, by艂y z nimi spokrewnione. Nale偶a艂y do podgromady 艂odzikowatych i 鈥 wsp贸lnie z amonitami oraz belemnitami 鈥 do g艂owonog贸w. By艂y powszechne w okresie ordowickim, blisko 470 milion贸w lat temu! Takiego te偶 wieku s膮 ogl膮dane przez nas wapienie. Spogl膮damy teraz na najstarsze skamienia艂o艣ci, kt贸re mamy okazj臋 obserwowa膰 podczas naszej wycieczki.

Wapie艅 ortocerasowy.

Fragment p艂yty posadzkowej wykonanej z wapieni z Olandii, czyli tak zwanej posadzki szwedzkiej. Jasne plamy w kszta艂cie strza艂 to skamienia艂o艣ci morskich zwierz膮t z grupy 艂odzikowatych. Niekiedy osi膮gaj膮 one znaczne rozmiary, a najwi臋ksze znalezione okazy maj膮 kilka metr贸w d艂ugo艣ci! 艁odzikowate by艂y drapie偶nikami, 偶y艂y bardzo licznie w ordowickich morzach. Kszta艂tem przypominaj膮 belemnity, od kt贸rych odr贸偶nia je obecno艣膰 segmentacji (widocznej zw艂aszcza na okazie z lewej strony, w g贸rnej cz臋艣ci zdj臋cia). Pomocna jest tak偶e barwa ska艂y: jurajskie kamienie dekoracyjne zawieraj膮ce belemnity s膮 cz臋sto barwy be偶owej lub 偶贸艂tej, natomiast ordowickie wapienie z 艂odzikowatymi 鈥 br膮zowej, czerwonej lub szarej.

Wapienie, kt贸re wykorzystano w celu wy艂o偶enia posadzki pozna艅skiej fary, nie pochodz膮 z Polski, ale ze szwedzkiej wyspy Olandii. Ca艂a p贸艂nocno-wschodnia cz臋艣膰 Polski znajdowa艂a si臋 jednak w ordowiku w zasi臋gu tego samego morza, w kt贸rym powsta艂y ogl膮dane przez nas ska艂y. By艂o to morze ch艂odniejsze ni偶 w dewonie, gdy偶 w ordowiku dzisiejsza Europa znajdowa艂a si臋 jeszcze daleko na p贸艂kuli po艂udniowej, zmierzaj膮c dopiero powoli w kierunku r贸wnika.

Ordowickie morze z terenu Skandynawii. Rys. Edyta Felcyn.

Ordowickie morze, pod kt贸rego wodami znajdowa艂o si臋 terytorium dzisiejszej Szwecji. W wodzie p艂ywaj膮 du偶e 艂odzikowate, kt贸rych muszle mo偶na obserwowa膰 w pozna艅skiej farze. Po dnie pe艂zaj膮 trylobity 鈥 ich skamienia艂o艣ci nie znajdziemy jednak w p艂ytach posadzki. Rys. Edyta Felcyn.

Obserwuj膮c posadzk臋 fary mo偶emy zauwa偶y膰, jak na przestrzeni pomi臋dzy ordowikiem (470 milion贸w lat temu) a dewonem (370 milion贸w lat temu) zmieni艂y si臋 organizmy 偶yj膮ce w wodach morskich. Teren Polski ca艂y czas zalany by艂 morzem, jednak inny by艂 sk艂ad zamieszkuj膮cych je biocenoz. Dzi臋ki temu mo偶emy namacalnie obserwowa膰 dzia艂anie ewolucji oraz zmian klimatu.

Ska艂y ordowickie oraz nieco p贸藕niejsze 鈥 sylurskie, o wieku oko艂o 430 milion贸w lat 鈥 mo偶na obserwowa膰 nie tylko w posadzce fary. Wielkopolska znalaz艂a si臋 w zasi臋gu zlodowace艅 plejstoce艅skich, w efekcie czego materia艂 importowany przez cz艂owieka ze Szwecji wyst臋puje te偶 na terenie p贸艂nocnej Polski w postaci naturalnej, przywleczony przez l膮dol贸d ze Skandynawii. Skamienia艂o艣ci 艂odzikowatych mo偶na niekiedy znale藕膰 na polach oraz w otoczakach pochodz膮cych z wielkopolskich 偶wirowni, wykorzystywanych w ogrodach w celach dekoracyjnych.

Na G贸rze Przemys艂a

Ko艣ci贸艂 艣w. Antoniego na G贸rze Przemys艂a w Poznaniu.

Ko艣ci贸艂 艣w. Antoniego na G贸rze Przemys艂a w Poznaniu.

B臋d膮c w pozna艅skiej farze warto wybra膰 si臋 te偶 do ko艣cio艂a 艣w. Antoniego Padewskiego na G贸rze Przemys艂a. Mo偶emy w nim zobaczy膰 kilka r贸偶nych kamieni dekoracyjnych. Nowo艣ci膮 jest ska艂a widoczna w stopniach g艂贸wnego o艂tarza. Stanowi ona jeden z najbardziej efektownych kamieni dekoracyjnych Polski. Na czerwono-br膮zowym tle wyra藕nie odcinaj膮 si臋 szare lub niemal czarne fragmenty skalne, tak zwane klasty. Je偶eli maj膮 one kszta艂ty zaokr膮glone, w贸wczas ca艂膮 ska艂臋 okre艣lamy mianem zlepie艅ca.

Ogl膮dany przez nas kamie艅 dekoracyjny jest nazywany 鈥瀦lepie艅cem zygmuntowskim鈥, 鈥瀦ygmunt贸wk膮鈥, a nawet… 鈥瀞alcesonem鈥. O ile ostatnia nazwa jest zupe艂nie zrozumia艂a 鈥 wystarczy przez moment spojrze膰 na elementy architektoniczne wykonane z tej ska艂y 鈥 o tyle dwie pierwsze wymagaj膮 wyja艣nienia. Z obserwowanego przez nas zlepie艅ca wykonano trzon pierwszej Kolumny Zygmunta III Wazy, znajduj膮cej si臋 do dzi艣 (cho膰 wykonanej ju偶 w innym kamieniu) na Placu Zamkowym w Warszawie. Temu rozpoznawalnemu zabytkowi ska艂a zawdzi臋cza swoj膮 nazw臋, cho膰 stosowana by艂a tak偶e w wielu innych miejscach. Mo偶na j膮 te偶 ogl膮da膰 w wielu zabytkach Poznania. Ska艂a pochodzi natomiast z rejonu Ch臋cin znajduj膮cych si臋 kilkana艣cie kilometr贸w na po艂udniowy-zach贸d od Kielc. W tym samym rejonie ods艂aniaj膮 si臋 tak偶e wapienie z Bolechowic.

Zlepieniec zygmuntowski.

Zlepieniec zygmuntowski. Ta pi臋kna ska艂a tworzy艂a si臋 w wyniku niszczenia g贸r, kt贸re istnia艂y ponad 250 milion贸w lat temu na terenie dzisiejszej Polski. R贸偶nokolorowe ziarna widoczne na czerwonawym tle to fragmenty dewo艅skich wapieni, mi臋dzy innymi wapieni z Bolechowic.

Przyjrzyjmy si臋 bli偶ej okruchom skalnym tkwi膮cym w czerwonobr膮zowym tle. Niekiedy mo偶na w nich dostrzec przekroje przez ga艂膮zki g膮bek 鈥 amfipor, znanych nam ju偶 z wapieni z D臋bnika i z Bolechowic. Dzi臋ki temu wiemy, 偶e klasty znajduj膮ce si臋 w zlepie艅cu s膮 wieku dewo艅skiego i maj膮 od oko艂o 405 do 375 milion贸w lat. Samo czerwone spoiwo jest jednak o wiele m艂odsze. Jego wiek nie zosta艂 ostatecznie ustalony, prawdopodobnie oscyluje on wok贸艂 270 milion贸w lat (p贸藕ny perm). Ska艂a musia艂a wi臋c powsta膰 w艂a艣nie wtedy. Obecno艣膰 du偶ych, s艂abo obtoczonych i wyg艂adzonych fragment贸w wapieni m贸wi nam, 偶e nie by艂y one transportowane na du偶e odleg艂o艣ci, i na pewno nie przez wielkie rzeki ani w strefie przybrze偶nej morza. Czerwona barwa wskazuje natomiast na warunki klimatu suchego i p贸艂suchego. Fragmenty wapieni dewo艅skich musia艂y by膰 transportowane w d贸艂 stromego stoku, do g艂臋bokich kotlin 艣r贸dg贸rskich lub na brzeg morski, tkwi膮c w nas膮czonej wod膮 masie stanowi膮cej dzisiaj spoiwo ska艂y. Miejsc, w kt贸rych powstaj膮 takie ska艂y, nie znajdziemy dzisiaj na obszarze Polski. Pewnych analogii mo偶na si臋 doszukiwa膰 mi臋dzy innymi w Dolinie 艢mierci le偶膮cej na terenie Kalifornii.

Wybrze偶e morza cechszty艅skiego (perm) w rejonie G贸r 艢wi臋tokrzyskich.

Tak mog艂o wygl膮da膰 wybrze偶e morskie, w pobli偶u kt贸rego powstawa艂y zlepie艅ce zygmuntowskie. Fragmenty ska艂 transportowane by艂y w d贸艂 stromego stoku, kt贸ry schodzi艂 wprost do morza. Rys. Edyta Felcyn.

Wnioski p艂yn膮ce z obserwacji zlepie艅ca zygmuntowskiego pozwalaj膮 nam przyj膮膰, 偶e oko艂o 270 milion贸w lat temu na terenie dzisiejszych G贸r 艢wi臋tokrzyskich istnia艂y g贸ry powsta艂e w wyniku ruch贸w g贸rotw贸rczych zwi膮zanych z tworzeniem si臋 Pangei. By艂y one zbudowane mi臋dzy innymi z wapieni z Bolechowic, kt贸re uleg艂y sfa艂dowaniu i wypi臋trzeniu podczas ust臋powania morza z tego obszaru. G贸ry te jednak zosta艂y p贸藕niej ca艂kowicie zniszczone (zr贸wnane), a zajmowany przez nie teren sta艂 si臋 ponownie dnem morza. Jego 艣lady ogl膮dali艣my w ko艣ciele 艣w. Franciszka Serafickiego, w jasnych wapieniach pochodz膮cych z Morawicy.

Podczas kr贸tkiego spaceru odwiedzili艣my tylko cztery spo艣r贸d pozna艅skich zabytk贸w. Opisane tutaj ska艂y mo偶na jednak obejrze膰 tak偶e w wielu innych miejscach naszego miasta. Niekt贸re z nich zosta艂y wymienione w tabeli. Skamienia艂o艣ci oraz inne 艣lady odleg艂ych dziej贸w Ziemi s膮 widoczne w co najmniej kilkudziesi臋ciu obiektach naszego miasta, a tak偶e w zabytkach okolic Poznania. Niech wi臋c ten przewodnik b臋dzie inspiracj膮 do odnajdywania kolejnych miejsc, kt贸rych zwiedzanie stanowi nie tylko lekcj臋 historii, ale i geologii.

S艂owniczek

Brekcja 鈥 ska艂a osadowa zbudowana z du偶ych, o 艣rednicy wi臋kszej ni偶 2 mm, ostrokraw臋dzistych ziaren skalnych.

Erozja 鈥 proces mechanicznego niszczenia ska艂 oraz usuwania okruch贸w skalnych przez wod臋, wiatr i lodowce.

Granit 鈥 ska艂a magmowa zbudowana g艂贸wnie z trzech minera艂贸w: kwarcu, skaleni i miki.

Kalcyt 鈥 minera艂, w臋glan wapnia. Tworzy kryszta艂y oraz ziarna wchodz膮ce w ska艂ad wapieni.

Klast 鈥 pojedyncze ziarno skalne tkwi膮ce w skale osadowej.

L膮dol贸d 鈥 pokrywa lodowa zajmuj膮ca du偶y fragment lub ca艂o艣膰 kontynentu.

Magma 鈥 gor膮cy, p艂ynny stop materii znajduj膮cy si臋 w p艂aszczu Ziemi i skorupie ziemskiej; magma wylewaj膮ca si臋 na powierzchni臋 to lawa.

Ods艂oni臋cie 鈥 miejsce, w kt贸rym ska艂y widoczne s膮 na powierzchni.

Pangea 鈥 ogromny kontynent, kt贸ry powsta艂 oko艂o 300 mln lat temu. W jego sk艂ad wesz艂y niemal wszystkie l膮dy kuli ziemskiej.

Piryt 鈥 minera艂, siarczek 偶elaza, nazywany niekiedy “z艂otem g艂upc贸w”.

Ruchy g贸rotw贸rcze 鈥 deformacje skorupy ziemskiej prowadz膮ce do powstania g贸r.

Skala Mohsa 鈥 dziesi臋ciostopniowa skala opisuj膮ca twardo艣膰 minera艂贸w; najtwardszy jest diament (10).

Spoiwo 鈥 substancja mineralna spajaj膮ca ska艂y osadowe klastyczne (zbudowane z klast贸w).

Wapie艅 鈥 ska艂a osadowa zbudowana z w臋glanu wapnia, powstaj膮ca z regu艂y w ciep艂ych morzach.

Zlepieniec 鈥 ska艂a osadowa zbudowana z du偶ych, o 艣rednicy wi臋kszej ni偶 2 mm, obtoczonych ziaren skalnych.

Projekt jest finansowany ze 艣rodk贸w przyznanych przez Fundacj臋 na rzecz Nauki Polskiej na podstawie umowy nr 36/UD/SKILLS/2014 o wykorzystanie Nagrody przyznanej w konkursie eNgage w ramach projektu SKILLS wsp贸艂finansowanego z Europejskiego Funduszu Spo艂ecznego.

KL EFS.