Wapień z Dębnika (385 mln lat, okres dewoński)

Ciemna, po wypolerowaniu niemal czarna skała, powstała w bardzo płytkim morzu, o głębokości mniejszej niż kilka metrów. Liczy sobie około 385 milionów lat (przełom środkowego i późnego dewonu).

Czarny wapień pochodzi z miejscowości Dębnik leżącej w rejonie Krzeszowic, 20 kilometrów na północny-zachód od Krakowa. Jego często stosowana nazwa to wapień dębnicki. Jego walory zdobne doceniano już w XVI wieku, kiedy wykorzystano go w celach dekoracyjnych na Wawelu w Krakowie. Wypolerowane wapienie dębnickie do dzisiaj można oglądać między innymi w katedrze na Wawelu.

Wapień z Dębnika (wapień dębnicki).

Wapień z Dębnika – skała, która powstała w ciepłym i płytkim morzu dewońskim. W górnej części zdjęcia widoczny masywny szkielet gąbki z grupy stromatoporoidów. W dolnej części widoczne poprzeczne przekroje drobnych gąbek gałązkowych, czyli tak zwanych amfipor.

Wapienie dębnickie określane są czasami „czarnego marmuru”. W rzeczywistości jest to jednak skała osadowa zbudowana z węglanu wapnia, czyli wapień. Marmury są skałami przeobrażonymi wskutek oddziaływania temperatury oraz ciśnienia i powstają głównie z wapieni. Procesy metamorfizmu (przeobrażenia jednej skały w inną) powodują zatarcie pierwotnej struktury wapienia oraz zniszczenie znajdujących się w nich skamieniałości. W wapieniu z Dębnika widoczne są jednak liczne skamieniałości, odcinające się na ciemnym tle swoimi jaśniejszymi barwami. Jest więc to z pewnością skała osadowa, a nie przeobrażona.

Stromatoporoidy z dewonu Gór Świętokrzyskich - rekonstrukcja. Rys. Jakub Kowalski.

Tak wyglądały gąbki z grupy stromatoporoidów, powszechne w płytkich morzach dewonu. Skamieniałości tych osiadłych zwierząt są bardzo częste w wapieniu z Dębnika. Rys. Jakub Kowalski.

Skamieniałości znajdowane w wapieniach dębnickich to przede wszystkim gąbki – prymitywne zwierzęta wodne żyjące do dzisiaj. Gąbki, których szczątki widoczne są w czarnych wapieniach należały do wymarłej z końcem dewonu grupy stromatoporoidów.

Skamieniałości tych zwierząt mogą wyglądać dwojako:

  • duże, sięgające kilkanaście centymetrów średnicy, obłe kształty, niekiedy z widocznymi wewnątrz licznymi, równoległymi i falującymi liniami, nazywanymi przez paleontologów laminami – to szczątki stromatoporoidów masywnych; żyły one w ciepłych morzach ordowiku, syluru i dewonu, w wodach o głębokości wynoszącej nie więcej niż kilka-kilkanaście metrów,
  • wydłużone lub okrągłe kształty o długości kilku centymetrów i średnicy mniejszej niż centymetr, niekiedy z widocznym w środku kanałem – to gąbki również zaliczane do stromatoporoidów, a konkretnie należące do rodzaju Amphipora; niekiedy w literaturze określa się je potoczną nazwą amfipor; miały one kształt gałązek rosnących pionowo na dnie bardzo płytkiego morza, w wodach o głębokości mniejszej niż jeden metr.

Wśród innych, rzadziej spotykanych skamieniałości warto wymienić koralowce. Są to szczątki osobniczych (żyjących pojedynczo) rodzajów z wymarłej grupy koralowców czteropromiennych (Rugosa, Tetracorallia). Wyginęły one z końcem paleozoiku, podczas wielkiego wymierania permskiego. W wapieniu dębnickim skamieniałości tych morskich zwierząt pojawiają się sporadycznie, najczęściej w postaci okręgów o średnicy poniżej centymetra, z przegrodami wychodzącymi ze ściany zewnętrznej do wnętrza szkieletu.

Skamieniałości obserwowane w wapieniach z Dębnika wskazują na istnienie w dewonie bardzo płytkiego zbiornika, o maksymalnej głębokości kilku metrów. Większe nagromadzenia skamieniałości obserwowane w niektórych płytkach ściennych i podłogowych powstały w wyniku sztormów, z którymi związane było silne falowanie, transportujące szkielety organizmów po dnie morskim.

Dewońskie morze było ciepłe, o czym świadczą liczne skamieniałości gąbek, a także rzadziej spotykane koralowce. Teren dzisiejszej Polski musiał się więc znajdować wówczas w rejonie równika.

Kamieniołom karmelicki w Dębniku.

Widok na kamieniołom karmelicki w Dębniku, w którym przez kilka stuleci wydobywano wapienie dębnickie.

Swoją czarną barwę wapienie dębnickie zawdzięczają obecności drobniutkich ziarenek minerału pirytu. Niekiedy są one poprzecinane jasnymi żyłkami minerału kalcytu. Częste są wyraźne gruzły urozmaicające wygląd wypolerowanej powierzchni wapienia.

Nie wszystkie wapienie pochodzące z Dębnika koło Krakowa są czarne. W przeszłości wydobywano także odmiany jaśniejsze, które utraciły swoje oryginalne zabarwienie w wyniku oddziaływania gorącej magmy. Pojawiła się ona pod ziemią podczas orogenezy waryscyjskiej, gdy doszło do wypiętrzenia skał i ustąpienia morza z tego obszaru.

Warto przeczytać: