Zaznacz stron臋

Porfiry (w tym riolity i andezyty)

Nieformaln膮 nazw膮 porfir贸w okre艣lane s膮 ska艂y wulkaniczne, kt贸re zbudowane s膮 z聽dostrzegalnych go艂ym okiem kryszta艂贸w, tkwi膮cych w zbitej masie t艂a skalnego. W聽tym tle nie mo偶na z kolei zaobserwowa膰 偶adnych wyra藕nych kryszta艂贸w, je艣li patrzymy na ska艂臋 nieuzbrojonym okiem lub korzystaj膮c ze szk艂a powi臋kszaj膮cego. Struktur臋 takich ska艂 wulkanicznych geolodzy okre艣laj膮 mianem porfirowej.

Znalezienie porfir贸w stanowi dow贸d na dzia艂alno艣膰 wulkaniczn膮 w聽dawno minionych czasach. Zazwyczaj nie zosta艂 po niej 偶aden inny 艣lad. Dobry przyk艂ad stanowi膮 wulkany z terenu dzisiejszych Sudet贸w, kt贸re istnia艂y tam ponad 250 milion贸w lat temu. By艂y to ogromne g贸ry 鈥 niekt贸re z聽nich wylewa艂y spokojnie law臋, tak jak wulkany Hawaj贸w; inne wybucha艂y gwa艂townie, wyrzucaj膮c pot臋偶ne ilo艣ci popio艂u. Cz臋sto jedynym 艣ladem pozosta艂ym po tych wulkanach s膮 w艂a艣nie ska艂y o聽strukturze porfirowej.

Dzisiejsze Andy - wulkan Licancabur w rejonie San Pedro de Atacama.

Dzisiejsze Andy. P贸艂tora miliarda lat temu tak wygl膮da艂a Skandynawia. W聽podobnej scenerii powsta艂y kolorowe granitoidy, kt贸re znajdujemy w聽艣rodkowej i聽centralnej Polsce. Fot. Lindrik – Fotolia.com.

Ska艂y o聽strukturze porfirowej r贸偶ni膮 si臋 znacz膮co sk艂adem chemicznym. Niekt贸re z nich zawieraj膮 kryszta艂y kwarcu, inne nie. R贸偶ny jest r贸wnie偶 sk艂ad skaleni. Niekiedy przewa偶aj膮 skalenie alkaliczne, innym razem 鈥 plagioklazy. W聽zale偶no艣ci od tych cech porfiry okre艣lane s膮 r贸偶nymi nazwami formalnymi.

Porfiry w聽Polsce

  • Porfiry z聽G贸r Kaczawskich. Licz膮 ponad 250 milion贸w lat, a聽powsta艂y w聽czasach, gdy ca艂y teren dzisiejszej po艂udniowej Polski pokryty by艂 wulkanami. Nosz膮 nazw臋 riolit贸w. Podczas stygni臋cia ska艂y te p臋ka艂y, tworz膮c charakterystyczne kolumny. Mo偶na je obserwowa膰 na stanowisku Organy Wielis艂awskie w聽pobli偶u 艢wierzawy.
  • Porfiry z rejonu Wa艂brzycha. Mo偶na je znale藕膰 r贸wnie偶 ko艂o Nowej Rudy (艢wierki ko艂o G艂uszycy, T艂umacz贸w), a聽tak偶e niedaleko Kamiennej G贸ry (Bor贸wno, Grz臋dy). S膮 one zbli偶one wiekiem do ska艂 wulkanicznych z聽G贸r Kaczawskich i聽powsta艂y w聽trakcie tych samych wydarze艅 geologicznych. Ska艂y te nosz膮 formaln膮 nazw臋 trachybazalt贸w. Ich geneza jest zwi膮zana z wulkanami wyrzucaj膮cym law臋 o聽wiele spokojniej ni偶 te, kt贸rym zawdzi臋czamy riolity z聽rejonu 艢wierzawy.
  • Porfiry z聽okolic Pienin, powsta艂e oko艂o 20 milion贸w lat temu, nazywane s膮 andezytami; ich charakterystyczn膮 cech臋 stanowi膮 pi臋kne, niekiedy du偶e kryszta艂y amfiboli i piroksen贸w. Ska艂y te mo偶na zobaczy膰 w Szczawnicy oraz w聽rejonie miejscowo艣ci Kluszkowce (g贸ra Wd偶ar).
  • Porfiry z聽rejonu Krakowa. Mo偶na je znale藕膰 w聽okolicach Krzeszowic, zw艂aszcza w聽miejscowo艣ciach Mi臋kinia oraz Zalas. W聽ska艂ach tych 鈥 nosz膮cych nazw臋 riodacyt贸w 鈥 widoczne s膮 drobne kryszta艂y jasnych skaleni.
  • Porfiry s膮 cz臋ste r贸wnie偶 na terenie p贸艂nocnej i聽centralnej Polski. Trafi艂y one do nas podczas zlodowace艅, tak jak kolorowe granity. Maj膮 one oko艂o 1,5 miliarda lat, a聽swoje powstanie zawdzi臋czaj膮 ruchom g贸rotw贸rczym i聽wulkanizmowi na peryferiach tworz膮cego si臋 kontynentu europejskiego. Niekt贸re z聽tych porfir贸w mog膮 zosta膰 pomylone z… fragmentami cegie艂. Ich t艂o skalne jest czerwone lub brunatne, a聽w聽nim widoczne s膮 prostok膮tne zarysy jasnych kryszta艂贸w skaleni. W聽niekt贸rych odmianach spotykane s膮 liczne, zaokr膮glone ziarna ciemnego kwarcu.
Agat z Nowego Ko艣cio艂a ko艂o 艢wierzawy, tkwi膮cy w riolicie. Ska艂a otaczaj膮ca agat to przyk艂ad porfiru (o wieku ponad 250 milion贸w lat).

Agat z Nowego Ko艣cio艂a ko艂o 艢wierzawy, tkwi膮cy w riolicie. Ska艂a otaczaj膮ca agat to przyk艂ad porfiru (o wieku ponad 250 milion贸w lat).

Porfir z p贸艂nocnej Polski, przyniesiony przez l膮dol贸d, wiek ska艂y: mezoproterozoik.

Typowy porfir z p贸艂nocnej i centralnej Polski, przyniesiony do naszego kraju przez l膮dol贸d. Ska艂y te pochodz膮 ze Szwecji i z rejonu Wysp Alandzkich i w wi臋kszo艣ci licz膮 sobie oko艂o p贸艂tora miliarda lat.

Kryszta艂y kwarcu tkwi膮ce w porfirze (oznaczone strza艂kami).

Kryszta艂y kwarcu tkwi膮ce w porfirze z p贸艂nocnej Polski (oznaczone strza艂kami).

Kryszta艂y amfiboli oraz piroksen贸w w skale magmowej wylewnej - andezycie.

Porfir z Pienin, nazywany andezytem. To najm艂odsze polskie porfiry, licz膮ce sobie “zaledwie” nieca艂e 20 milion贸w lat. Strza艂kami oznaczono kryszta艂y minera艂贸w amfiboli oraz piroksen贸w.