Zaznacz stron臋

Kamienie szlachetne i ozdobne

Kamienie szlachetne to minera艂y, ich odmiany lub inne substancje wyr贸偶niaj膮ce si臋 na tle innych pi臋knem oraz rzadko艣ci膮 wyst臋powania w przyrodzie. Uroda kamieni szlachetnych wynika z ich oryginalnej barwy, przezroczysto艣ci, intensywnego po艂ysku, czysto艣ci (braku zm臋tnie艅 i wrostk贸w innych minera艂贸w), a tak偶e ich trwa艂o艣ci. Ocena kamienia w tych kategoriach jest subiektywna, st膮d te偶 na przestrzeni wiek贸w powsta艂y liczne listy i klasyfikacje kamieni szlachetnych, a pozycja minera艂贸w w rankingu popularno艣ci zmienia艂a si臋 w kolejnych stuleciach.

Takie uj臋cie powoduje, 偶e zaliczenie minera艂u, mineraloidu, ska艂y, struktury geologicznej lub innej substancji (na przyk艂ad pere艂) do kamieni szlachetnych nie ma zwi膮zku z geologi膮 i mineralogi膮, ale z kryteriami estetycznymi oraz z tradycjami si臋gaj膮cymi staro偶ytno艣ci. Zatem wi臋kszo艣膰 klasyfikacji mo偶na traktowa膰 jednakowo 鈥 jako wyraz subiektywnych preferencji autora, nie zawsze geologa. Wiele ciekawych prac dotycz膮cych cennych kamieni zosta艂o napisanych przez historyk贸w nie posiadaj膮cych wiedzy w zakresie nauk o Ziemi.

Minera艂y zaliczone do kamieni szlachetnych mog膮 mie膰 znaczenie ozdobne, ale ze wzgl臋du na swoj膮 du偶膮 warto艣膰 najpi臋kniejsze i najczystsze kryszta艂y s膮 wykorzystywane g艂贸wnie w celach jubilerskich, ozdobnych oraz artystycznych. Wykorzystywano je te偶 na potrzeby kultu, a wielu z nich przypisywano znaczenie lecznicze.

Nauk膮 zajmuj膮c膮 si臋 kamieniami szlachetnymi i ozdobnymi jest gemmologia. Wi膮偶e si臋 ona g艂贸wnie z jubilerskimi zastosowaniami tych kamieni, a wi臋c ich cechami fizycznymi i optycznymi, sposobami rozpoznawania oraz obr贸bki.

Katalog kamieni szlachetnych i ozdobnych

Kamienie szlachetne i p贸艂szlachetne

Niekt贸re z kamieni wyr贸偶niano w艣r贸d innych 鈥 najcz臋艣ciej diamenty, rubiny, szafiry i szmaragdy. Tak narodzi艂 si臋 podzia艂 na kamienie szlachetne (najcenniejsze) oraz p贸艂szlachetne (r贸wnie偶 maj膮ce du偶e znaczenie jubilerskie i ozdobne, ale ta艅sze i bardziej pospolite). Ta klasyfikacja r贸wnie偶 jest subiektywna. Podzia艂 na kamienie szlachetne i p贸艂szlachetne nie jest wi臋c 艣cis艂y i zmienia艂 si臋 w zale偶no艣ci od czasu oraz miejsca. Ten sam minera艂 lub jego odmiana mog艂a by膰 zreszt膮 jednocze艣nie zaliczana do obu kategorii. Okazy czystsze lub wykazuj膮ce pi臋kniejsz膮 barw臋 mia艂y status kamieni szlachetnych, pozosta艂e 鈥 p贸艂szlachetnych.

Kamienie ozdobne

Osobn膮 klas臋 stanowi膮 tak zwane kamienie ozdobne (dekoracyjne). Niekiedy uto偶samiane s膮 z nimi kamienie p贸艂szlachetne. W innych klasyfikacjach jest to osobna grupa minera艂贸w i ska艂, kt贸re maj膮 znaczenie dekoracyjne, ale s膮 pospolite, stosunkowo tanie i wykorzystywane do produkcji du偶ych przedmiot贸w ozdobnych oraz u偶ytkowych. Czasami do kamieni p贸艂szlachetnych zalicza si臋 te minera艂y, kt贸re s膮 najmniej trwa艂e, wykazuj膮 nisk膮 twardo艣膰 lub inne cechy, kt贸re obni偶aj膮 ich wytrzyma艂o艣膰 na czynniki fizyczne oraz chemiczne.

W jeszcze innym uj臋ciu kamienie dekoracyjne to ska艂y, z kt贸rych wykonywane s膮 du偶e elementy architektoniczne (wyk艂adziny 艣cienne, posadzki, rze藕by, coko艂y) wykazuj膮ce walory estetyczne i nie maj膮ce znaczenia budowlanego. Te ska艂y nie s膮 uwzgl臋dnione w tym zestawieniu.

Nowe klasyfikacje cz臋sto pomijaj膮 zupe艂nie podzia艂 na kamienie szlachetne i p贸艂szlachetne. Przyczyn膮 jest brak obiektywizmu takich klasyfikacji.

Obr贸bka kamieni szlachetnych

Surowe okazy – poza du偶ymi, poprawnie wykszta艂conymi kryszta艂ami o 偶ywych b膮d藕 niepospolitych barwach 鈥 zazwyczaj pozbawione s膮 walor贸w estetycznych. To dlatego stosuje si臋 ci臋cie, szlifowanie i polerowanie minera艂贸w oraz ska艂. Obr贸bka ma na celu jak najpe艂niejsze ujawnienie unikalnych cech optycznych minera艂u, zw艂aszcza jego po艂ysku, gry barw spowodowanej przez wrostki (inkluzje), zjawisk optycznych (efekt kociego okaz, asteryzm, iryzacja). Wi臋cej o efektach optycznych mo偶na przeczyta膰 tutaj.

Najprostszy szlif polega na nadaniu kamieniowi g艂adkiej, wypolerowanej powierzchni o okr膮g艂ym lub owalnym zarysie. Nosi ona nazw臋 szlifu kaboszonowego, a kamienie obrobione w ten spos贸b to kaboszony. Ten szlif stosowany jest w przypadku minera艂贸w nieprzezroczystych oraz wykazuj膮cych zjawiska optyczne.

W przypadku okaz贸w przezroczystych stosowany jest szlif fasetkowy, kt贸ry polega na nadaniu formy ograniczonej wieloma p艂askimi 艣ciankami (fasetkami). Jedn膮 z jego odmian jest szlif brylantowy, stosowany w przypadku diament贸w (oszlifowany diament nosi nazw臋 brylantu). Fasetki skierowane ku g贸rze tworz膮 w nim tak zwan膮 koron臋, zwie艅czon膮 tafl膮 (czo艂em), czyli p艂ask膮, du偶膮 faset膮. K膮ty pomi臋dzy fasetkami s膮 sta艂e, co pozwala na maksymalne wydobycie naturalnego blasku minera艂u i tak zwanego 鈥瀘gnia鈥, kt贸ry jest skutkiem zdolno艣ci kryszta艂u do rozszczepiania 艣wiat艂a bia艂ego na barwy sk艂adowe (czyli jego dyspersji), tworz膮cej na powierzchni brylantu efektowne b艂yski. Gdy tafla otoczona jest drobnymi schodkami, to szlif nosi nazw臋 schodkowego (inaczej szmaragdowego, bo stosowanego w przypadku szmaragd贸w).

Niekt贸re sposoby obr贸bki kamieni szlachetnych by艂y znane ju偶 w staro偶ytno艣ci. Wykonywano ju偶 w贸wczas gemmy, czyli owalne p艂ytki ozdobione p艂askorze藕bami. Gemmy z wypuk艂ym reliefem (wypuk艂膮 p艂askorze藕b膮) to kamee, natomiast z wkl臋s艂ym reliefem 鈥 intaglia.

Lista kamieni szlachetnych

W znajduj膮cej si臋 ni偶ej tabeli umieszczona zosta艂a lista minera艂贸w, odmian minera艂贸w, mineraloid贸w, ska艂 i struktur geologicznych, a tak偶e innych substancji najcz臋艣ciej zaliczanych do kamieni szlachetnych. Dob贸r autor贸w klasyfikacji jest subiektywny, wykorzystano 藕r贸d艂a pisane z ostatnich dw贸ch tysi膮cleci. Na li艣cie znajduj膮 si臋 mi臋dzy innymi per艂y, a wi臋c zawiera ona tak偶e substancje pochodzenia biologicznego, powstaj膮ce wsp贸艂cze艣nie, kt贸re nie s膮 obiektem zainteresowania geolog贸w oraz mineralog贸w. Tradycyjnie zajmuj膮 si臋 jednak nimi gemmolodzy.

Klasyfikacje uwzgl臋dnione w tabeli w wi臋kszo艣ci wymieniaj膮 o wiele wi臋cej kamieni szlachetnych, p贸艂szlachetnych i ozdobnych. Na li艣cie znajduj膮 si臋 tylko substancje opisane w tych klasyfikacjach jako najcz臋艣ciej stosowane w jubilerstwie, najcenniejsze lub maj膮ce najwi臋ksze znaczenie historyczne. W g贸rnej cz臋艣ci tabelki znajduj膮 si臋 najcz臋艣ciej wymieniane kamienie szlachetne. Nie zosta艂 zachowany 偶aden podzia艂 mineralogiczny, a zatem odmiany tego samego minera艂u mog膮 by膰 wymienione razem lub osobno (na przyk艂ad kryszta艂 g贸rski, kwarc zadymiony oraz ametyst s膮 odmianami tego samego minera艂u 鈥 kwarcu).

Pliniusz Starszy, przed 79Bauer, Schlossmacher, 1932Fersman, 1954膸uda, Rejl, 1986Ma艣lankiewicz, 1987O’Donoghue, 2006Kobielus, 2012
diament+++++++
rubin++++++
szafir++++++
chryzoberyl+++++
topaz+++++++
szmaragd+++++++
akwamaryn++++++
opal szlachetny+++++++
turkus+++++++
chryzopraz++++++
per艂y+++++
ametyst+++++
bursztyn+++++
gagat+++
spinel++++
cyrkon++++
turmalin++++
spodumen++++
kwarc zadymiony+++
granaty+++++
kryszta艂 g贸rski++++
jaspis+++
agat+++
nefryt+++
obsydian++
alabaster++
cytryn++
karneol++
kwarc r贸偶owy+
malachit++
amazonit+
tygrysie oko+
lapis lazuli+

Literatura

Poni偶ej znajduje si臋 lista wybranych ksi膮偶ek, kt贸re by艂y wykorzystywane podczas przygotowania tej strony oraz katalogu kamieni szlachetnych i zdobnych 呕ywej Planety.

  • 膸uda, R., Rejl, L., 1994. Wielka encyklopedia minera艂贸w. Elipsa 2, Warszawa, 518 str.
  • Hall, C., 1993. Szlachetne i zdobne kamienie. Zwi臋z艂y opis i identyfikacja. Elipsa, Warszawa, 80 str.
  • Heflik, W., 1989. Kamienie ozdobne Polski. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 240 str.
  • Janeczek, J., Koz艂owski, K., 呕aba, J., 1991. Zbieramy minera艂y i ska艂y. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 322 str.
  • Kobielus, S., 2012. Lapidarium christianum. Symbolika drogich kamieni. Wczesne chrze艣cija艅stwo i 艣redniowiecze. Tyniec Wydawnictwo Benedyktyn贸w, Krak贸w, 228 str.
  • Lis, J., Sylwestrzak, H., 1986. Minera艂y Dolnego 艢l膮ska. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 791 str.
  • Ma艣lankiewicz, K., 1987. Kamienie szlachetne. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 396 str.
  • O’Donoghue, M., 2006. Gems. Sixth Edition. Butterworth-Heinemann, Elsevier, Oxford, Burlington, 873 str.
  • Sachanbi艅ski, M., 1979. Kamienie szlachetne i zdobne Dolnego 艢l膮ska. Ossolineum, Wroc艂aw.
  • Schumann, W., 2004. Kamienie szlachetne i ozdobne. Oficyna Wydawnicza Alma-Press, Warszawa, 312 str.