Zaznacz stron臋

Gnejsy

Jedne z najcz臋艣ciej spotykanych ska艂 przeobra偶onych. Mo偶na je znale藕膰 na terenie ca艂ej p贸艂nocnej i 艣rodkowej Polski, w zasi臋gu zlodowacenia plejstoce艅skiego. S膮 te偶 powszechne na terenie Sudet贸w.

Gnejsy s膮 zr贸偶nicowanymi ska艂ami. Buduj膮 je g艂贸wnie trzy minera艂y – kwarc, r贸偶ne odmiany skaleni, a tak偶e miki (艂yszczyki). Poza tym spotykane s膮 amfibole, pirokseny, granaty, chloryty. Barwa i og贸lny wygl膮d ska艂y w du偶ej mierze zale偶y od odmiany skaleni (kt贸re mog膮 by膰 mi臋dzy innymi bia艂e, r贸偶owe, czerwone), a tak偶e od pokroju (kszta艂tu) tych skaleni. Kryszta艂y minera艂贸w buduj膮cych gnejs s膮 du偶e, przynajmniej w por贸wnaniu z innymi ska艂ami przeobra偶onymi. Dotyczy to zw艂aszcza skaleni.

Gnejs z Doboszowic (kora kamienna).

Gnejsy z Doboszowic (znane r贸wnie偶 jako kora kamienna) s膮 cz臋sto stosowane jako kamie艅 ogrodowy.

Ze wzgl臋du na du偶膮 twardo艣膰 kwarcu i skalenia gnejsy s膮 tward膮 ska艂膮, kt贸ra jednak mo偶e si臋 rozpada膰 na p艂ytki lub bloczki ograniczone p艂askimi b膮d藕 pofalowanymi powierzchniami. Kryszta艂y skaleni s膮 cz臋sto wyd艂u偶one, a na przekrojach poprzecznych do najd艂u偶szej ich osi tworz膮 s艂oje lub oczka. Taki charakterystyczny wygl膮d ska艂y okre艣lany jest przez geolog贸w mianem tekstury oczkowej.

W niekt贸rych gnejsach kryszta艂y skaleni s膮 silnie wyd艂u偶one i r贸wnolegle rozmieszczone. Ze wzgl臋du na ich kszta艂t ska艂a taka jest opisywana jako gnejs o teksturze pr臋towej lub o艂贸wkowej.

Niekt贸re z gnejs贸w, w kt贸rych budowa s艂ojowa, oczkowa lub pr臋towa zaznaczaj膮 si臋 s艂abo, s膮 podobne do granitoid贸w, a wi臋c ska艂 magmowych g艂臋binowych. Ska艂y trudne do jednoznacznego opisania jako granitoidy lub gnejsy bywaj膮 okre艣lane mianem granitognejs贸w.

Gnejsy tworz膮 si臋 podczas przeobra偶ania du偶ych kompleks贸w skalnych (proces ten nosi nazw臋 metamorfizmu regionalnego) w warunkach jednoczesnego oddzia艂ywania 艣rednich lub wysokich temperatur oraz ci艣nie艅. Warunki takie pojawiaj膮 si臋 gdy ska艂a zostanie pogr膮偶ona pod powierzchni膮 Ziemi na g艂臋boko艣ciach liczonych w dziesi膮tkach kilometr贸w.

Gnejsy 艣nie偶nickie (oczkowe) z Iglicznej (rejon 艢nie偶nika).

Gnejsy 艣nie偶nickie (oczkowe) z Iglicznej (rejon 艢nie偶nika, skraj Kotliny K艂odzkiej). Szeroko艣膰 zdj臋cia: 15 cm.

Procesy przeobra偶enia prowadz膮ce do powstania gnejs贸w cz臋sto maj膮 miejsce podczas kolizji kontynent贸w oraz wypi臋trzania 艂a艅cuch贸w g贸rskich. To dlatego ska艂y te s膮 spotykane w wysokich g贸rach, na czele z Himalajami. W Polsce s膮 pospolite na terenie Sudet贸w – a to oznacza, 偶e w ich miejscu przed milionami lat znajdowa艂y si臋 inne, o wiele wy偶sze g贸ry. Powsta艂y one w trakcie orogenezy waryscyjskiej (hercy艅skiej), podczas formowania si臋 wielkiego kontynentu Pangea. Procesy przeobra偶ania ska艂 w gnejsy mia艂y miejsce podczas tamtych ruch贸w g贸rotw贸rczych, w okresach dewo艅skim i karbo艅skim. Jedn膮 z niewielu pami膮tek po nieistniej膮cych ju偶 g贸rach waryscyjskich s膮 w艂a艣nie gnejsy.

Mapa paleogeograficzna: karbon, 310 mln lat temu.

艢wiat 310 milion贸w lat temu, w karbonie. W wyniku kolizji Eurameryki i Gondwany powsta艂 ogromny kontynent Pangea. W wyniku kolizji wypi臋trzy艂 si臋 ogromny 艂a艅cuch g贸rski, kt贸rego cz臋艣膰 znajdowa艂a si臋 na terenie dzisiejszego Dolnego 艢l膮ska. Zdarzenia zwi膮zane z powstawaniem Pangei da艂y pocz膮tek gnejsom z Dolnego 艢l膮ska.

Gnejsy tworz膮 si臋 poprzez przeobra偶enie:

  • ska艂 magmowych g艂臋binowych – granitoid贸w (takie gnejsy s膮 okre艣lane mianem ortognejs贸w),
  • lub ska艂 osadowych (nosz膮 one nazw臋 paragnejs贸w).

Je艣li w gnejsie widoczne s膮 du偶e kryszta艂y skaleni, a tekstura jest pr臋towa, ewentualnie r贸wnie偶 oczkowa, to mamy najprawdopodobniej do czynienia z ortognejsem. Paragnejsy charakteryzuj膮 si臋 z regu艂y mniejszymi rozmiarami kryszta艂贸w.