Zaznacz stron臋

Turkus

Kamie艅 ozdobny o niebieskiej barwie, kt贸r膮 zawdzi臋cza obecno艣ci miedzi w swojej sieci krystalicznej. Chemicznie jest uwodnionym fosforanem glinu oraz miedzi, przy czym glin mo偶e by膰 cz臋艣ciowo zast膮piony przez 偶elazo. W贸wczas barwa staje si臋 lekko zielonkawa. Spotykane s膮 te偶 mniej cenione odmiany kolorystyczne: 偶贸艂tawe, zielonoszare, zielone.

Turkus otrzyma艂 nazw臋 od Turcji. Rzeczywi艣cie, na Bliskim Wschodzie minera艂 ten mia艂 ogromne powodzenie 鈥 uwa偶ano, 偶e chroni on przed nieszcz臋艣ciami. Do Europy trafia艂 z Persji, przywo偶ony przez tureckich kupc贸w. Spor膮 kolekcj臋 turkus贸w zdoby艂 Jan III Sobieski, zwyci臋偶aj膮c pod Wiedniem.

Wypolerowany turkus z USA.

Wypolerowany turkus z USA. Fot. Parent G茅ry.

Jedna z dawnych legend g艂osi艂a, 偶e turkus traci swoj膮 barw臋, gdy jego w艂a艣ciciel jest w niebezpiecze艅stwie, ostrzegaj膮c go w ten spos贸b przed zagro偶eniem. Przekonanie to wynika zapewne z faktu, 偶e minera艂 ten rzeczywi艣cie mo偶e zszarze膰 lub zmieni膰 barw臋, na przyk艂ad w wyniku wystawieniu na intensywne o艣wietlenie lub w efekcie kontaktu z t艂uszczami.

Turkusy wykorzystywano jako kamienie ozdobne ju偶 w staro偶ytno艣ci. Od tamtych czas贸w najwi臋kszym powodzeniem ciesz膮 si臋 okazy ciemnoniebieskie, a tak偶e te o lekkim odcieniu zielonkawym. To zabarwienie minera艂 zawdzi臋cza obecno艣ci miedzi i/lub 偶elaza.

Minera艂 ten najcz臋艣ciej wyst臋puje w postaci zbitych i skrytokrystalicznych skupie艅, naskorupie艅, rzadziej tworzy s艂upki. Dobrze wykszta艂cone kryszta艂y znane s膮 z ameryka艅skiego stanu Wirginia. Turkus wykazuje muszlowy prze艂am, szklisty oraz woskowy po艂ysk, lekko prze艣wieca lub jest nieprzezroczysty, jego twardo艣膰 wynosi mi臋dzy 5 a 6 w skali Mohsa.

Polerowany turkus z Kazachstanu.

Polerowany turkus z Kazachstanu. Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.

Turkus powstaje w wyniku wietrzenia chemicznego ska艂 zawieraj膮cych minera艂y takie jak skalenie oraz apatyt, przy jednoczesnym oddzia艂ywaniu roztwor贸w zawieraj膮cych zwi膮zki miedzi, w tak zwanych strefach utlenienia. Pojawia si臋 mi臋dzy innymi w ska艂ach magmowych wulkanicznych, w kt贸rych znajdowa艂y si臋 du偶e kryszta艂y skaleni (na przyk艂ad w trachitach 鈥 tak wyst臋puje mi臋dzy innymi na klasycznych stanowiskach w Iranie). Turkusy znane s膮 r贸wnie偶 ze ska艂 osadowych okruchowych sk艂adaj膮cych si臋 z produkt贸w wietrzenia i erozji ska艂 wulkanicznych.

Znane polskie stanowisko turkusu znajduje si臋 w Pustkowie Wilczkowskim na Dolnym 艢l膮sku. Wyst臋puje on tam w 艂upku kwarcowo-grafitowym w postaci skupie艅 zbudowanych z drobnych, rozmieszczonych promieni艣cie 艂useczek. Jest niebieski, rzadziej zielonkawy. Tamtejsze turkusy powsta艂y w wyniku krystalizacji z roztwor贸w bogatych w mied藕, fosfor oraz glin. Minera艂y z Pustkowa Wilczkowskiego nie tworz膮 jednak z艂贸偶 nadaj膮cych si臋 do eksploatacji.

Na 艣wiecie najwi臋ksze z艂o偶a turkus贸w znane s膮 z Iranu (stamt膮d pochodzi艂y znane od staro偶ytno艣ci okazy perskie). Innym 藕r贸d艂em tego minera艂u by艂 p贸艂wysep Synaj. Du偶e z艂o偶a znajduj膮 si臋 na terenie USA (w stanach Arizona, Kolorado, Nevada, Nowy Meksyk, Wirginia). Minera艂 ten wyst臋puje te偶 w ilo艣ciach mo偶liwych do eksploatacji na Kaukazie, w Afganistanie, w 艣rodkowej Azji (Turkmenistan) i Chinach. Pojawia si臋 te偶 w wielu innych krajach, mi臋dzy innymi w Algierii, Australii, Chile, Egipcie, Izraelu, Niemczech. Stanowiska turkusu s膮 stosunkowo liczne, jednak wiele z nich nie nadaje si臋 do eksploatacji dla cel贸w ozdobnych.

Kolekcja ameryka艅skich turkus贸w.

Kolekcja ameryka艅skich turkus贸w, g艂贸wnie ze stanu Nevada: surowych i polerowanych. Fot. Reno Chris, Wikimedia Commons.

Turkusy dobrze daj膮 si臋 rze藕bi膰, mo偶na je te偶 艂atwo szlifowa膰 w kaboszony. Stosowane jest te偶 grawerowanie oraz inkrustacje z艂otem. Znane s膮 te偶 turkusy syntetyczne i imitacje wykonane ze szk艂a lub z ma艂ych okruch贸w turkusu spojonych 偶ywic膮.

Dolno艣l膮skie turkusy

Niewielkie ilo艣ci turkusu znajdowane by艂y na kilku stanowiskach na Dolnym 艢l膮sku. Nie maj膮 one znaczenia jubilerskiego i nie nadaj膮 si臋 do eksploatacji.

  • Jordan贸w 艢l膮ski, Damianowice, Pustk贸w Wilczkowski ko艂o Jordanowa 艢l膮skiego 鈥 turkus w 艂upkach krzemionkowych, jako wype艂nienia niewielkich szczelin i naskorupienia na ich 艣cianach, skupienia groniaste o rozmiarach kilku cm w zwietrzelinie; w Pustkowie Wilczkowskim w niewielkich kamienio艂omach na wzg贸rzach po lewej stronie drogi z Jordanowa 艢l膮skiego do Wroc艂awia, jako drobno艂useczkowe skupienia o budowie promienistej, niebieski, niekiedy zielonkawy,
  • Gozdno ko艂o 艢wierzawy 鈥 w starych kamienio艂omach na po艂udniowych zboczach g贸ry Wielis艂awka 鈥 cienkie naskorupienia w szczelinach 艂upk贸w krzemionkowych,
  • Strzegom 鈥 groniaste nacieki na kwarcu w艣r贸d 艂upk贸w krzemionkowych.