Zaznacz stron臋

Beryl

Minera艂 beryl jest pod wzgl臋dem sk艂adu chemicznego krzemianem dw贸ch pierwiastk贸w: berylu oraz glinu. Zawiera domieszki innych pierwiastk贸w, w tym sodu, potasu, wapni, litu, cezu, chromu, 偶elaza, manganu, magnezu. To od nich zale偶y barwa minera艂u: najcz臋艣ciej zielonkawa, 偶贸艂tawa, jasnoszara.

Najbardziej ceniona odmiana berylu jest intensywnie zielona, prze艣wiecaj膮ca lub przezroczysta – nosi ona nazw臋 szmaragdu. Za cenne uwa偶ane s膮 te偶 beryle b艂臋kitne – czyli akwamaryny.

Inne odmiany berylu to:

  • jasno- i ciemnoz艂ocisty heliodor,
  • czerwony, r贸偶owo-pomara艅czowy morganit,
  • bezbarwny goszenit.

Beryl tworzy s艂upki (czyli ma pokr贸j s艂upowy), czasami ogromnych rozmiar贸w, si臋gaj膮ce kilku metr贸w d艂ugo艣ci! Takie giganty znane s膮 z po艂udniowej Afryki oraz z USA (zw艂aszcza stanu Maine). Jest twardy (czyli odporny na zarysowania, stopie艅 7,5-8 w skali Mohsa), ale stosunkowo kruchy, po艂yskuje szkli艣cie (niezbyt mocno), wykazuje niewyra藕n膮 艂upliwo艣膰 (czyli rzadko p臋ka wzd艂u偶 g艂adkich, p艂askich powierzchni) oraz prze艂am muszlowy (rozpada si臋 na kawa艂ki wzd艂u偶 pofalowanych powierzchni przypominaj膮cych zewn臋trzn膮 stron臋 muszli ma艂偶y). Minera艂 ten pojawia si臋 najcz臋艣ciej w 偶y艂ach ska艂 granitoidowych (czyli magmowych g艂臋binowych), a tak偶e w pustkach (druzach, geodach) w granitoidach. Rzadziej spotykany jest w ska艂ach przeobra偶onych, mi臋dzy innymi w 艂upkach 艂yszczykowych.

Beryl - szmaragd, kopalnia Muzo w Kolumbii.

Szmaragd z klasycznego stanowiska – kopalni Muzo w Kolumbii (jednego z najbardziej znanych na 艣wiecie miejsc pozyskiwania tej szlachetnej odmiany berylu). Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.

Najbardziej cenione s膮 przezroczyste kryszta艂y berylu. Niestety, najwi臋ksze znane okazy s膮 najwy偶ej lekko prze艣wiecaj膮ce i nie maj膮 du偶ej przydatno艣ci jubilerskiej. Wyj膮tek stanowi膮 beryle brazylijskie: najwi臋kszy z tamtejszych przezroczystych akwamaryn贸w mia艂 prawie p贸艂 metra d艂ugo艣ci.

W Polsce beryl znajdowany jest na Dolnym 艢l膮sku, zw艂aszcza w otoczeniu granitoid贸w w rejonie 艢widnicy. Pojawia si臋 tak偶e w gnejsach G贸r Sowich oraz w pobli偶u stanowisk nefrytu w Jordanowie 艢l膮skim. Najwi臋ksze znane kryszta艂y dochodz膮 do kilkunastu centymetr贸w d艂ugo艣ci. W zdecydowanej wi臋kszo艣ci s膮 to okazy nieprzezroczyste. Bliskie nam stanowiska beryli znajduj膮 si臋 te偶 w Czechach (Horni Slavkov, Meclov) oraz w Niemczech (Ehrenfreidensdorf, Zwiesel).

W staro偶ytno艣ci szmaragd – a wi臋c odmiana berylu – by艂 jednym z najcenniejszych kamieni szlachetnych. Pi臋kne okazy tego minera艂u znajdowane s膮 w Ameryce Po艂udniowej. Wiele z nich zosta艂o przywiezionych do Europy w czasie podboj贸w konkwistador贸w.

Bezbarwny beryl, czyli goszenit (Chiny).

Bezbarwny beryl, czyli goszenit (Chiny). Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.

Beryl jest stosunkowo pospolitym minera艂em. Jest znany mi臋dzy innymi z Hiszpanii, Indii, Kanady, Rosji, USA (stany Connecticut, Dakota Po艂udniowa), W艂och, a najbardziej znane okazy o warto艣ci jubilerskiej pochodz膮 z Ameryki Po艂udniowej (Brazylia oraz Kolumbia) oraz Afryki (Egipt, DR Konga, Madagaskar, Namibia, RPA, Uganda). Ogromne okazy beryli od dawna znane by艂y z Brazylii (Picui, masa do 200 ton) oraz z USA (Keystone, Dakota Po艂udniowa, kryszta艂y o d艂ugo艣ci do 9 metr贸w i masie kilkudziesi臋ciu ton). Rekord wielko艣ci nale偶y jednak do berylu z Malakialina (Madagaskar) 鈥 ma on 18 metr贸w d艂ugo艣ci i wa偶y 380 ton!

Opr贸cz zastosowa艅 jubilerskich beryl ma znaczenie tak偶e jako 藕r贸d艂o pierwiastku berylu, s艂u偶膮cego do produkcji lekkich stop贸w.

Szmaragdy

Najbardziej znana odmiana berylu. Zielon膮 barw臋 zawdzi臋cza domieszkom chromu (okazy berylu zabarwione na zielono wanadem nie powinny by膰 okre艣lane mianem szmaragd贸w). Tworzy kryszta艂y o pokroju s艂upkowym – maj膮 one posta膰 sze艣ciobocznych s艂up贸w o p艂askich zako艅czeniach. Tak jak inne beryle wykazuj膮 niewyra藕n膮 艂upliwo艣膰 i szklisty po艂ysk. S膮 stosunkowo kruche. Zielona barwa jest odporna na dzia艂anie promieni s艂onecznych oraz temperatur do 800 st. C.

Szmaragd z Afganistanu.

Szmaragd z Afganistanu. Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.

Dla wielu szmaragd贸w charakterystyczne s膮 p臋cherzyki (inkluzje) cieczy i gaz贸w znajduj膮ce si臋 wewn膮trz kryszta艂贸w. Wyst臋puj膮 one pojedynczo lub tworz膮 ca艂e smugi. Pojawiaj膮 si臋 tak偶e wrostki innych minera艂贸w, na przyk艂ad w znanych szmaragdach kolumbijskich: ma艂e kryszta艂ki kalcytu. Zdarzaj膮 si臋 r贸wnie偶 wrostki w postaci blaszek miki oraz igie艂ki amfiboli.

Najbardziej znane szmaragdy pochodz膮 z Kolumbii (kopalnia Muzo, w niej wydobywane by艂y kryszta艂y 偶贸艂tawozielone, niekiedy z wrostkami, czyli inkluzjami, innych substancji). Inne znane kopalnie znajduj膮 si臋 w Brazylii, w stanach Minas Gerais oraz Bahia. Eksploatacja z艂贸偶 ameryka艅skich zacz臋艂a si臋 jeszcze w czasach Ink贸w i zosta艂a wznowiona w XVII wieku. Szmaragdy kolumbijskie w wielu przypadkach nie nadaj膮 si臋 do szlifowania; brazylijskie z艂o偶a s膮 mniejsze, ale zawieraj膮 wi臋cej czystych kamieni, nieco ja艣niej zabarwionych. Charakterystyczne dla z艂o偶 z terenu Kolumbii s膮 zrosty s艂upkowych kryszta艂贸w, okre艣lane mianem trapiche.

Szmaragdy spoza Ameryki Po艂udniowej zazwyczaj nie s膮 tak efektowne, maj膮 skazy, wrostki lub wykazuj膮 wyra藕ne zm臋tnienie. Najbardziej interesuj膮ce stanowiska znajduj膮 si臋 w Indiach, Rosji, Zimbabwe, Australii. Szmaragdy s膮 znane r贸wnie偶 z Tanzanii, Pakistanu, Austrii oraz USA. Bardzo znane z艂o偶a historyczne eksploatowano na terenie dzisiejszego Egiptu, w okolicach Asuanu, ju偶 ponad 3000 lat temu.

Szmaragdy powstaj膮 w wyniku wtargni臋cia magmy pod du偶ym ci艣nieniem w ska艂y ulegaj膮ce przeobra偶eniu. S膮 one zatem znajdowane w pegmatytach (grubokrystaliczna odmiana granitu), 艂upkach biotytowych oraz ilastych. Szmaragdy wydobywa si臋 bezpo艣rednio ze ska艂 macierzystych. Ze wzgl臋du na niewysoki ci臋偶ar w艂a艣ciwy nie tworz膮 one natomiast warto艣ciowych z艂贸偶 wt贸rnych (czyli w osadach rzecznych pochodz膮cych z niszczenia ska艂 macierzystych).

Po艂udniowoameryka艅skie szmaragdy wyst臋puj膮 g艂贸wnie w ska艂ach metamorficznych (marmurach, czyli ska艂ach powsta艂ych w wyniku przeobra偶enia wapieni oraz dolomit贸w)

Szmaragdom nadaje si臋 cz臋sto szlif schodkowy, z naro偶nikami st臋pionymi za pomoc膮 dodatkowych 艣cianek (tzw. fasetek), nazywany r贸wnie偶 szmaragdowym. Taki spos贸b obr贸bki stosowany jest ze wzgl臋du na krucho艣膰 tego kamienia. Niekt贸re okazy sk艂ada si臋 z kryszta艂ami innych minera艂贸w, tworz膮c tak zwane dublety. Od XX wieku wytwarzane s膮 r贸wnie偶 kamienie syntetyczne.

Ju偶 w staro偶ytno艣ci szmaragdy by艂y jednymi z najbardziej cenionych kamieni szlachetnych, ust臋puj膮c jedynie diamentom. Pliniusz Starszy (I wiek AD) wymienia 12 rodzaj贸w tej odmiany berylu. Nie znaj膮c sk艂adu chemicznego przez setki lat uznawano szmaragd za osobny minera艂, inny ni偶 beryl, cho膰 wykazuj膮cy te same cechy fizyczne.

Akwamaryny

Niebieska, szafirowa i niebieskozielona odmiana berylu. Tworzy niekiedy du偶e kryszta艂y w postaci sze艣ciobocznych s艂up贸w, zazwyczaj z bruzdami. Pozosta艂e cechy fizyczne s膮 takie jak pozosta艂ych beryli. Barwa mo偶e ulec wzmocnieniu na skutek podgrzewania do oko艂o 400 st. C. Wy偶sze temperatury prowadz膮 jednak do odbarwienia okaz贸w. Niekiedy obserwowane s膮 efekty kociego oka oraz asteryzmu (ze wzgl臋du na obecno艣膰 wrostk贸w, czyli inkluzji).

Akwamaryn z Namibii.

Akwamaryn z Namibii. Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.

Najbardziej znane stanowiska akwamarynu znajduj膮 si臋 w brazylijskim stanie Minas Gerais. Kryszta艂y tego kamienia szlachetnego powsta艂y tam w grubokrystalicznej odmianie ska艂y granitoidowej – w pegmatytach, ale cz臋sto znajdowane s膮 w o osadach rzecznych powsta艂ych w wyniku wietrzenia i erozji tych ska艂. Pi臋kne akwamaryny pochodz膮 te偶 z Madagaskaru, Rosji (z艂o偶a z Uralu by艂y niegdy艣 najbardziej znane na 艣wiecie, zosta艂y ju偶 w du偶ej mierze wyeksploatowane), Myanmaru, Sri Lanki, Australii, Argentyny, Tanzanii, USA (stany Kalifornia, Kolorado, Maine, P贸艂nocna Karolina) i Zimbabwe.

Akwamaryny r贸偶ni膮 si臋 wielko艣ci膮 oraz odcieniami. Niekt贸re odmiany uzyska艂y w艂asne nazwy. Santa Maria to drobne akwamaryny z kopalni w Ceara w Brazylii. Nazwa Santa Maria Africana oznacza niewielkie okazy z Mozambiku. Maxix to intensywnie niebieska, ale szybko blakn膮ca odmiana z kopalni o tej samej nazwie, znajduj膮cej si臋 w Minas Gerais w Brazylii.

Najwi臋kszy jubilerski okaz akwamarynu pochodzi z Brazylii. Po znalezieniu mia艂 d艂ugo艣膰 48 cm i wa偶y艂 110 kg. Zosta艂 poci臋ty na wiele kamieni. Znane s膮 te偶 o wiele wi臋ksze kryszta艂y i bry艂y akwamarynu, ale nie maj膮 one warto艣ci jubilerskiej.

Heliodor

Przezroczyste, z艂oto偶贸艂te kryszta艂y berylu znane s膮 przede wszystkim ze Sri Lanki, od stu lat znane s膮 te偶 z艂o偶a znajduj膮ce si臋 na terenie Namibii – to w艂a艣nie tamte beryle zosta艂y po raz pierwszy nazwane heliodorami. W p贸藕niejszych czasach nazw臋 t膮 zacz臋to stosowa膰 nie tylko do okaz贸w afryka艅skich, ale z艂otawych beryli pochodz膮cych z ca艂ego 艣wiata. Niekiedy heliodory okre艣lane s膮 te偶 mianem “z艂otych beryli”.

Z艂ocisty beryl z Wo艂ynia (Ukraina).

Z艂ocisty beryl z Wo艂ynia (Ukraina). Fot. Rob Lavinsky, iRocks.com 鈥 CC-BY-SA-3.0.

Polskie beryle

W Polsce kryszta艂y berylu spotykane s膮 tylko na Dolnym 艢l膮sku, g艂贸wnie w pegmatytach (a wi臋c ska艂ach magmowych g艂臋binowych).

  • masyw Strzegom-Sob贸tka 鈥 kamienio艂omy granitu w Grabinie, Mrowinach ko艂o 艢widnicy (偶贸艂tawobia艂e kryszta艂y do 2,5 cm d艂ugo艣ci), Strzeblowie (w tym bladozielone kryszta艂y o d艂ugo艣ci do 5 cm) oraz Wierzbnie ko艂o 艢widnicy (zielonkawe beryle, poprawnie wykrystalizowane, d艂ugo艣ci oko艂o 5 cm, do 4 cm grubo艣ci), Zimniku (偶贸艂tozielone kryszta艂y do 2 cm d艂ugo艣ci),
  • w 艂omie serpentynitu i nefrytu w Jordanowie 艢l膮skim 鈥 偶贸艂tawe kryszta艂y berylu do 2 cm d艂ugo艣ci i 5 mm 艣rednicy, znajduj膮 si臋 w niewielkich gniazdach pegmatyt贸w; s膮 te偶 przezroczyste, jasnozielone kryszta艂y, ale cz臋艣ciej okazy szarozielone, nieprzezroczyste, silnie sp臋kane,
  • beryle w G贸rach Sowich (alkaliczne, czyli sodowo-potasowe, a tak偶e sodowo-litowe), w pegmatytach i gnejsach sowiog贸rskich:
    • R贸偶ana ko艂o Bielawy (beryle do 16 cm d艂ugo艣ci i 7 cm grubo艣ci),
    • Owiesno ko艂o Bielawy 鈥 w 偶y艂ach ska艂y pegmatytowej, miodowe, 偶贸艂tawobia艂e, sp臋kane kryszta艂y berylu o d艂ugo艣ci do 15 cm,
    • S艂oneczna G贸ra ko艂o Jugowa, okolice Sierpnicy, Potoczka,
    • Sokolec ko艂o Nowej Rudy 鈥 kryszta艂y do 1 cm d艂ugo艣ci w gnejsach 鈥 ska艂ach przeobra偶onych,
    • Piaskowa G贸ra ko艂o Wa艂brzycha (w gnejsach, kilka mm d艂ugo艣ci),
    • Pi艂awa ko艂o Dzier偶oniowa 鈥 najwi臋kszy kryszta艂 o d艂ugo艣ci 16 cm i grubo艣ci 13 cm, cz臋stsze mniejsze, do 6 cm, zielonkawe, niebieskozielone, kryszta艂y cz臋sto pr膮偶kowane,
    • Bielawa 鈥 Parkowa G贸ra 鈥 kryszta艂y do 22 cm d艂ugo艣ci, zielonawobia艂e, 偶贸艂te, prze艣wiecaj膮ce, p贸艂przezroczyste, wyst臋puj膮 razem z czarnym turmalinem,
    • Bielawa 鈥 Winna G贸ra 鈥 w 偶y艂ach ska艂y pegmatytowej, w dawnej kopalni skalenia, jasno偶贸艂te i zielonkawe kryszta艂y do 1 cm d艂ugo艣ci,
    • okolice Kamionek ko艂o Bielawy 鈥 najwi臋ksze znane polskie beryle, najwi臋kszy kryszta艂 80 cm d艂ugo艣ci i 40 cm szeroko艣ci, beryle zielonkawo-szare, sp臋kane, do 8 cm d艂ugo艣ci, wt贸rnie spojone kwarcem,
    • Grodziszcze ko艂o Bielawy 鈥 dawne znaleziska berylu o d艂ugo艣ci do 15 cm,
    • Kolce ko艂o G艂uszycy – bardzo rzadkie, ma艂e kryszta艂ki szmaragdu, w 艣rednioziarnistym muskowitowym (mikowym) pegmatycie,
  • pojedyncze okazy berylu znaleziono w okolicach Zgorzelca i w G贸rach Izerskich,
  • Strzelin 鈥 w kamienio艂omie granitu, bardzo rzadkie, do 7 cm d艂ugo艣ci,
  • Bia艂y Ko艣ci贸艂 ko艂o Strzelina 鈥 kryszta艂y berylu do 15 mm d艂ugo艣ci, zielone, 偶贸艂tozielonkawe, m臋tne, ale niekiedy przezroczyste,
  • ma艂e ilo艣ci szmaragd贸w znalezione w piaskach Izery na Hali Izerskiej, tam te偶 ma艂e kryszta艂ki akwamarynu, stanowi膮ce du偶膮 rzadko艣膰,
  • Ptasie Gniazda ko艂o Szklarskiej Por臋by (Karkonosze) 鈥 akwamaryn oraz inne beryle na z艂o偶u pierwotnym, w gnie藕dzie pegmatytowym kryszta艂y akwamarynu do 3 cm d艂ugo艣ci, zielonkawe beryle do 4 cm, niekt贸re osobniki przezroczyste, ma艂e wyst臋puj膮 w postaci wrostk贸w w kwarcu,
  • Wilcza Por臋ba w Karpaczu (Karkonosze) 鈥 w pegmatytach Kruczych Ska艂, grube kryszta艂y d艂ugo艣ci do 2 cm d艂ugo艣ci.
Polski beryl - ze ska艂 granitoidowych (pegmatyt贸w) Dolnego 艢l膮ska.

Polski beryl – ze ska艂 granitoidowych (pegmatyt贸w) Dolnego 艢l膮ska. Kryszta艂 oznaczony strza艂k膮.

Czerwony beryl, Utah, USA.

Jedne z najbardziej znanych czerwonych beryli pochodz膮 ze stanu Utah w USA. Fot. Parent G茅ry, Wikimedia Commons.