Zaznacz stronę

Mutony i drumliny

To jest strona w katalogu form rzeźby terenu związanych z działalnością lodowców i lądolodów. Mutony i drumliny mają różną genezę oraz budowę, ale bywają mylone, stąd też opisane zostały w jednym tekście.

Mutony (barańce)

Asymetryczne pagórki skalne. Ich strona zwrócona w kierunku, z którego wkraczał lodowiec/lądolód (czyli proksymalna), jest łagodnie nachylona i wygładzona. Przeciwległa (tak zwana dystalna) jest z kolei stroma, czasami z zaznaczającymi się skalnymi stopniami.

Mutony mają od kilku do nawet kilkuset metrów długości. Największe z nich zostały zapewne tylko przemodelowane przez lądolód i musiały istnieć w postaci wzniesień jeszcze przed jego wkroczeniem. Niekiedy podobne formy napotykane są też w dolinach lodowców górskich, na przegradzających je progach skalnych, które są wygładzone od strony proksymalnej i zestromione z dystalnej.

Barańce powstają na skutek erozyjnej (niszczącej) działalności lodowców oraz lądolodów. Są efektem wyorywania (czyli tak zwanej detrakcji) oraz wygładzania (czyli detersji).

Niewielki muton z terenu Wielkiej Brytanii.

Niewielki muton z terenu Szkocji (Stoneywood koło Edynburga). Fot. Chris Upson, geograph.org.uk.

Muton z Acadia National Park (Maine, USA).

Muton z Acadia National Park (Maine, USA). Tak duże formy zazwyczaj istniały jeszcze przed zlodowaceniem, a ruch lądolodu nadał im ostateczną formę. Fot. James St. John, Flickr.

Muton Lembert Dome (Yosemite National Park, Kalifornia, USA).

Muton Lembert Dome (Yosemite National Park, Kalifornia, USA). W przypadku dużych form, jak na zdjęciu, lodowce i lądolody były prawdopodobnie tylko jednym z czynników prowadzących do ich ukształtowania. Ten muton powstał w granitoidach pochodzących z okresu kredowego. Fot. James St. John, Flickr.

Drumliny

Wydłużone pagórki zbudowane z osadów morenowych, niekiedy z ukrytym w ich wnętrzu jądrem skalnym. Zazwyczaj mają kształt wydłużonej elipsy o wysokości do kilkudziesięciu metrów, szerokości 100-150 metrów i długości rzędu kilometra, maksymalnie do dwóch kilometrów. Strona skierowana w stronę, z której wkraczał lądolód (proksymalna) jest zazwyczaj bardziej stroma niż przeciwna (czyli dystalna). Grzbiet formy ma opływowy kształt i zwęża się stopniowo w kierunku dystalnym. Od strony proksymalnej szerokość wzniesienia może wynosić do 500 metrów.

Drumliny zazwyczaj tworzą całe pola (tak zwane pola drumlinowe). Ich dłuższe osie są wówczas zorientowane równolegle, zgodnie z kierunkiem lądolodu. Pomiędzy drumlinami znajdują się obniżenia wypełnione przez jeziora, torfowiska lub obszary zabagnione. Największe pola drumlinowe liczą nawet 10 tysięcy form (stan Nowy Jork, USA), a nawet do 14500 (środkowa Finlandia).

Geneza drumlinów jest bardziej skomplikowana niż w przypadku mutonów. Najprawdopodobniej ich powstanie jest związane zarówno z działalnością akumulacyjną lądolodów (czyli odkładaniem materiału), jak i erozyjną (czyli niszczącą). Osad jest pozostawiany pod stopą lądolodu w miejscach, gdzie podłoże jest nierówne. Powstanie niewielkiego wzniesienia powoduje dalsze odkładanie glin morenowych po stronie dystalnej, a procesy niszczące prowadzą do nadania powstającemu drumlinowi charakterystycznego kształtu.

Ze względu na dużą liczbę koncepcji wyjaśniających powstawanie drumlinów trudno jest określić, czy wszystkie takie formy spełniają kryteria pozwalające na ich zaliczenie do tej grupy. Postulowane jest określanie przynajmniej niektórych z „drumlinów” formami drumlinopodobnymi lub drumlinoidami.

Wnętrza drumlinów zbudowane są z gliny, pod przykrycie której mogą występować piaski, żwiry oraz mułki. U podstawy drumlina może znajdować się muton, stanowiący jego jądro. We wnętrzach drumlinów spotykane są też wyciśnięte ku górze osady starszego podłoża.

W Polsce drumliny znane są zwłaszcza z Równin Pyrzycko-Stargardzkiej oraz Nowogardzkiej. Zgrupowanie to liczy co najmniej kilkaset wzniesień. Te z okolic Nowogardu (woj. zachodniopomorskie) posiadają profil typowy dla drumlinów, podczas gdy formy z okolic Stargardu są bardziej obłe, z połogim stokiem od strony wkraczającego lądolodu. Zapewne zostały więc one wtórnie przekształcone przez inne procesy związane ze zlodowaceniami, na przykład na skutek działania wód roztopowych.

Przez lata za klasyczne pole drumlinowe uznawano również zgrupowanie wzniesień z Pojezierza Dobrzyńskiego (okolice Zbójna). W ostatnich latach formy te są jednak reinterpretowane jako pamiątki po wielkich powodziach prowadzących duże ilości wody pod czaszą lądolodu i na jego przedpolu. W tym ujęciu wzniesienia z Pojezierza Dobrzyńskiego oraz inne to tak zwane kręte lineacje lodowcowe, nie drumliny. Przeciwko ich interpretacji jako drumlinów przemawia ich amfiteatralny układ (zamiast prostego kształtu), a także orientacja – wiele z tych form jest prostopadłych do kierunku wkraczania lodowej czaszy.

Drumlin.

Drumlin (przekształcony nieco przez człowieka). Lądolód wkraczał od lewej strony zdjęcia. Podolina koło Zbójna, woj. kujawsko-pomorskie.

Widok na drumlin.

Widok na drumlin. Stalmierz koło Zbójna (woj. kujawsko-pomorskie). Lądolód wkraczał od prawej strony zdjęcia.

Drumlin Bäckerbichl w Bawarii (Niemcy).

Drumlin Bäckerbichl w Bawarii (Niemcy). Fot. Boschfoto, Wikimedia Commons, licencja CC 4.0.

Drumlin z pola drumlinowego Eberfinger Drumlinfeld w Bawarii.

Drumlin z pola drumlinowego Eberfinger Drumlinfeld w Bawarii. Fot. Brodocz, Wikimedia Commons, licencja CC 4.0.

Drumlin z Cross Plains, Wisconsin, USA.

Drumlin z Cross Plains, Wisconsin, USA. Fot. Ilona Loser, Wikimedia Commons, licencja CC 3.0.

Drumliny z okolic jez. Ontario oraz Nowogardu.

Po lewej stronie pole drumlinowe z USA (okolice jez. Ontario), a po prawej – spod Nowogardu (woj. zachodniopomorskie). Oba są widoczne na numerycznym modelu terenu. Formy z Polski przedstawione są w nieco większej skali.

Wizualizacja pola drumlinowego w stanie Wisconsin, USA.

Wizualizacja pola drumlinowego w stanie Wisconsin, USA. Orientacja drumlinów pozwala na ustalenie kierunku ruchu lądolodu. Wizualizacja wykonana z użyciem danych LIDAR. Fot. Daniel Coe, Flickr.

Mapa pola drumlinowego nad jeziorem Ontario (USA).

Mapa pola drumlinowego nad jeziorem Ontario (USA). Źródło: USGS.

Mutony i drumliny – różnice

Najważniejsze różnice pomiędzy obiema formami rzeźby związanej z działalnością lodowców i lądolodów są następujące:

  • mutony zbudowane są z litej skały, natomiast drumliny – z materiału morenowego (choć wewnątrz mogą znajdować się skaliste jądra),
  • mutony związane są z erozyjną (niszczącą) działalnością lodu, natomiast w przypadku drumlinów dużą rolę odgrywa sedymentacja (odkładanie osadu),
  • drumliny powstają pod lądolodem; mutony powszechne są również w dolinach lodowców górskich.

W Polsce skały lite występują na powierzchni na obszarach górskich i na wyżynach, co ograniczało możliwości tworzenia się mutonów. Z Niżu Polskiego znane są natomiast pola drumlinowe, choć w ostatnich latach są one kwestionowane.