Zaznacz stron臋

Mutony i drumliny

To jest strona w katalogu form rze藕by terenu zwi膮zanych z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w i l膮dolod贸w. Mutony i drumliny maj膮 r贸偶n膮 genez臋 oraz budow臋, ale bywaj膮 mylone, st膮d te偶 opisane zosta艂y w jednym tek艣cie.

Mutony (bara艅ce)

Asymetryczne pag贸rki skalne. Ich strona zwr贸cona w kierunku, z kt贸rego wkracza艂 lodowiec/l膮dol贸d (czyli proksymalna), jest 艂agodnie nachylona i wyg艂adzona. Przeciwleg艂a (tak zwana dystalna) jest z kolei stroma, czasami z zaznaczaj膮cymi si臋 skalnymi stopniami.

Mutony maj膮 od kilku do nawet kilkuset metr贸w d艂ugo艣ci. Najwi臋ksze z nich zosta艂y zapewne tylko przemodelowane przez l膮dol贸d i musia艂y istnie膰 w postaci wzniesie艅 jeszcze przed jego wkroczeniem. Niekiedy podobne formy napotykane s膮 te偶 w dolinach lodowc贸w g贸rskich, na przegradzaj膮cych je progach skalnych, kt贸re s膮 wyg艂adzone od strony proksymalnej i zestromione z dystalnej.

Bara艅ce powstaj膮 na skutek erozyjnej (niszcz膮cej) dzia艂alno艣ci lodowc贸w oraz l膮dolod贸w. S膮 efektem wyorywania (czyli tak zwanej detrakcji) oraz wyg艂adzania (czyli detersji).

Niewielki muton z terenu Wielkiej Brytanii.

Niewielki muton z terenu Szkocji (Stoneywood ko艂o Edynburga). Fot. Chris Upson, geograph.org.uk.

Muton z Acadia National Park (Maine, USA).

Muton z Acadia National Park (Maine, USA). Tak du偶e formy zazwyczaj istnia艂y jeszcze przed zlodowaceniem, a ruch l膮dolodu nada艂 im ostateczn膮 form臋. Fot. James St. John, Flickr.

Muton Lembert Dome (Yosemite National Park, Kalifornia, USA).

Muton Lembert Dome (Yosemite National Park, Kalifornia, USA). W przypadku du偶ych form, jak na zdj臋ciu, lodowce i l膮dolody by艂y prawdopodobnie tylko jednym z czynnik贸w prowadz膮cych do ich ukszta艂towania. Ten muton powsta艂 w granitoidach pochodz膮cych z okresu kredowego. Fot. James St. John, Flickr.

Drumliny

Wyd艂u偶one pag贸rki zbudowane z osad贸w morenowych, niekiedy z ukrytym w ich wn臋trzu j膮drem skalnym. Zazwyczaj maj膮 kszta艂t wyd艂u偶onej elipsy o wysoko艣ci do kilkudziesi臋ciu metr贸w, szeroko艣ci 100-150 metr贸w i d艂ugo艣ci rz臋du kilometra, maksymalnie do dw贸ch kilometr贸w. Strona skierowana w stron臋, z kt贸rej wkracza艂 l膮dol贸d (proksymalna) jest zazwyczaj bardziej stroma ni偶 przeciwna (czyli dystalna). Grzbiet formy ma op艂ywowy kszta艂t i zw臋偶a si臋 stopniowo w kierunku dystalnym. Od strony proksymalnej szeroko艣膰 wzniesienia mo偶e wynosi膰 do 500 metr贸w.

Drumliny zazwyczaj tworz膮 ca艂e pola (tak zwane pola drumlinowe). Ich d艂u偶sze osie s膮 w贸wczas zorientowane r贸wnolegle, zgodnie z kierunkiem l膮dolodu. Pomi臋dzy drumlinami znajduj膮 si臋 obni偶enia wype艂nione przez jeziora, torfowiska lub obszary zabagnione. Najwi臋ksze pola drumlinowe licz膮 nawet 10 tysi臋cy form (stan Nowy Jork, USA), a nawet do 14500 (艣rodkowa Finlandia).

Geneza drumlin贸w jest bardziej skomplikowana ni偶 w przypadku muton贸w. Najprawdopodobniej ich powstanie jest zwi膮zane zar贸wno z dzia艂alno艣ci膮 akumulacyjn膮 l膮dolod贸w (czyli odk艂adaniem materia艂u), jak i erozyjn膮 (czyli niszcz膮c膮). Osad jest pozostawiany pod stop膮 l膮dolodu w miejscach, gdzie pod艂o偶e jest nier贸wne. Powstanie niewielkiego wzniesienia powoduje dalsze odk艂adanie glin morenowych po stronie dystalnej, a procesy niszcz膮ce prowadz膮 do nadania powstaj膮cemu drumlinowi charakterystycznego kszta艂tu.

Ze wzgl臋du na du偶膮 liczb臋 koncepcji wyja艣niaj膮cych powstawanie drumlin贸w trudno jest okre艣li膰, czy niekt贸re z takich form spe艂niaj膮 kryteria pozwalaj膮ce na ich zaliczenie do tej grupy. Postulowane jest okre艣lanie przynajmn iej niekt贸rych z “drumlin贸w” formami drumlinopodobnymi lub drumlinoidami.

Wn臋trza drumlin贸w zbudowane s膮 z gliny, pod przykrycie kt贸rej mog膮 wyst臋powa膰 piaski, 偶wiry oraz mu艂ki. U podstawy drumlina mo偶e znajdowa膰 si臋 muton, stanowi膮cy jego j膮dro. We wn臋trzach drumlin贸w spotykane s膮 te偶 wyci艣ni臋te ku g贸rze osady starszego pod艂o偶a.

W Polsce drumliny znane s膮 zw艂aszcza z Pojezierza Dobrzy艅skiego (okolice Zb贸jna). Najwi臋ksze zgrupowanie tych form liczy ponad p贸艂 tysi膮ca wzniesie艅. Pola drumlinowe znane s膮 tak偶e z R贸wnin Pyrzycko-Stargardzkiej oraz Nowogardzkiej.

Drumlin B盲ckerbichl w Bawarii (Niemcy).

Drumlin B盲ckerbichl w Bawarii (Niemcy). Fot. Boschfoto, Wikimedia Commons, licencja CC 4.0.

Drumlin z pola drumlinowego Eberfinger Drumlinfeld w Bawarii.

Drumlin z pola drumlinowego Eberfinger Drumlinfeld w Bawarii. Fot. Brodocz, Wikimedia Commons, licencja CC 4.0.

Wizualizacja pola drumlinowego w stanie Wisconsin, USA.

Wizualizacja pola drumlinowego w stanie Wisconsin, USA. Orientacja drumlin贸w pozwala na ustalenie kierunku ruchu l膮dolodu. Wizualizacja wykonana z u偶yciem danych LIDAR. Fot. Daniel Coe, Flickr.

Mapa pola drumlinowego nad jeziorem Ontario (USA).

Mapa pola drumlinowego nad jeziorem Ontario (USA). 殴r贸d艂o: USGS.

Mutony i drumliny 鈥 r贸偶nice

Najwa偶niejsze r贸偶nice pomi臋dzy obiema formami rze藕by zwi膮zanej z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w i l膮dolod贸w s膮 nast臋puj膮ce:

  • mutony zbudowane s膮 z litej ska艂y, natomiast drumliny 鈥 z materia艂u morenowego (cho膰 wewn膮trz mog膮 znajdowa膰 si臋 skaliste j膮dra),
  • mutony zwi膮zane s膮 z erozyjn膮 (niszcz膮c膮) dzia艂alno艣ci膮 lodu, natomiast w przypadku drumlin贸w du偶膮 rol臋 odgrywa sedymentacja (odk艂adanie osadu),
  • drumliny powstaj膮 pod l膮dolodem; mutony powszechne s膮 r贸wnie偶 w dolinach lodowc贸w g贸rskich.

W Polsce ska艂y lite wyst臋puj膮 na powierzchni na obszarach g贸rskich i na wy偶ynach, co ogranicza艂o mo偶liwo艣ci tworzenia si臋 muton贸w. Z Ni偶u Polskiego znane s膮 natomiast pola drumlinowe.