Zaznacz stron臋

Pegmatyty

Pegmatyt to ska艂a magmowa, zazwyczaj o sk艂adzie granitu, kt贸ra jest:

  • zbudowana z wyj膮tkowo du偶ych, ale o zr贸偶nicowanej wielko艣ci, kryszta艂贸w,
  • je艣li kryszta艂y nie s膮 znacz膮co wi臋ksze od tych, kt贸re znajduj膮 si臋 w typowych granitach, to obserwowane s膮 struktury wynikaj膮ce ze wzrastania kryszta艂贸w w konkretnym kierunku (na przyk艂ad ku wn臋trzu pegmatytu) lub struktury pismowe (czyli z kryszta艂ami kwarcu tworz膮cymi robakowate przekroje wewn膮trz du偶ych kryszta艂贸w skaleni).
Pegmatyt.

Pegmatyt (jasna ska艂a) otoczony ciemnymi 艂upkami (ska艂y przeobra偶one). Cap de Creus, p贸艂nocno-wschodnia Hiszpania.

Pegmatyty tworz膮 cia艂a wewn膮trz ska艂 magmowych 鈥 zwykle granitoid贸w 鈥 oddzielaj膮c si臋 od nich wyra藕nymi granicami. Cho膰 same te偶 s膮 ska艂ami magmowymi, to jednak wiele znajduj膮cych si臋 w nich minera艂贸w tworzy艂o si臋 w ko艅cowych etapach zastygania stopu skalnego, ju偶 po powstaniu typowych granit贸w, w wyniku tak zwanych proces贸w hydrotermalnych. Wi膮偶膮 si臋 one z wytr膮caniem substancji z gor膮cych roztwor贸w stanowi膮cych pozosta艂o艣膰 po magmie, z kt贸rych wykrystalizowa艂a ju偶 wi臋kszo艣膰 minera艂贸w.

Kryszta艂y buduj膮ce pegmatyty mog膮 mie膰 imponuj膮ce rozmiary. Znane s膮 kryszta艂y berylu oraz spodumenu o d艂ugo艣ciach kilkunastu metr贸w. R贸wnie偶 kryszta艂y kwarcu oraz skaleni mog膮 osi膮ga膰 znaczne rozmiary i wag臋 kilku, a nawet kilkunastu ton. Jednak w obr臋bie pegmatyt贸w napotykane s膮 r贸wnie偶 strefy drobnokrystaliczne, przypominaj膮ce raczej aplity, czyli ska艂y magmowe podobne do granitu, z niewielkimi kryszta艂ami, nielicznymi minera艂ami ciemnymi, tworz膮ce 偶y艂y.

W takiej sytuacji du偶e znaczenie maj膮 struktury obserwowane w obr臋bie pegmatytu. Najistotniejsze s膮 tak zwane struktury pismowe, charakterystyczne dla ska艂 pegmatytowych. Ich nazwa pochodzi od kszta艂tu kryszta艂贸w kwarcu przerastaj膮cych skalenie, przypominaj膮cych pismo klinowe. S膮 one r贸wnie偶 nazywane kamieniem hebrajskim. Niekiedy podobne przerosty tworz膮 te偶 inne minera艂y, na przyk艂ad kwarc z turmalinem.

Dla pegmatyt贸w typowe s膮 r贸wnie偶 struktury szkieletowe. Tworz膮 si臋 one gdy krystalizacja zachodzi szybko i z przesyconego roztworu. W takiej sytuacji kryszta艂 narasta szybciej na kraw臋dziach i naro偶ach ni偶 w 艣rodkowych partiach 艣cian. Je偶eli natomiast pegmatyt ma posta膰 偶y艂y znajduj膮cej si臋 w obr臋bie innych ska艂, to cz臋ste s膮 struktury (lub tekstury) kierunkowego wzrostu kryszta艂贸w. W takiej sytuacji krystalizacja post臋puje bowiem najcz臋艣ciej od zewn膮trz 偶y艂y, gdzie stygni臋cie zachodzi szybciej, ku jej centrum. Wyd艂u偶one lub p艂askie minera艂y uk艂adaj膮 si臋 d艂u偶szymi osiami zgodnie z tym kierunkiem.

呕y艂a pegmatytowa w granicie karkonoskim.

呕y艂a pegmatytowa w granicie karkonoskim z okolic Szklarskiej Por臋by.

Ze wzgl臋du na fakt, 偶e pegmatyty powstaj膮 w ko艅cowych etapach krystalizacji stopu magmowego, zazwyczaj znajduj膮 si臋 one w obr臋bie du偶ych intruzji magmowych, w tym batolit贸w (zastyg艂ych zbiornik贸w magmowych), tworz膮c soczewy, 偶y艂y i gniazda, a tak偶e grupuj膮 si臋 wok贸艂 nich w postaci 偶y艂. W por贸wnaniu z innymi intruzjami (na przyk艂ad granitem karkonoskim, kt贸ry tworzy batolit o d艂ugo艣ci kilkudziesi臋ciu kilometr贸w) pegmatyty s膮 stosunkowo niewielkimi cia艂ami. Wi臋kszo艣膰 偶y艂 ma grubo艣膰 centymetr贸w lub kilku metr贸w. Najwi臋kszy znany pegmatyt (z Australii) ma trzy kilometry d艂ugo艣ci i kilkaset metr贸w grubo艣ci.

Wiele pegmatyt贸w wykazuje strefow膮 budow臋. Niekiedy mo偶na wyr贸偶ni膰 nast臋puj膮ce strefy:

  • znajduj膮ca si臋 najbardziej na zewn膮trz strefa graniczna sk艂ada si臋 z chaotycznie rozmieszczonych drobnych kryszta艂贸w,
  • strefa brze偶na ma grubo艣膰 do jednego metra; w jej obr臋bie zaznacza si臋 ju偶 kierunkowe u艂o偶enie niekt贸rych minera艂贸w, a tak偶e wi臋ksze rozmiary kryszta艂贸w, cho膰 wci膮偶 nie przekraczaj膮 one kilku centymetr贸w d艂ugo艣ci,
  • w strefie po艣redniej znajduj膮 si臋 kryszta艂y o du偶ych rozmiarach, zazwyczaj nale偶膮ce w wi臋kszo艣ci do jednego-dw贸ch minera艂贸w; najcz臋艣ciej dominuj膮 tutaj skalenie,
  • w centrum pegmatytu po艂o偶one jest jego j膮dro; z regu艂y buduj膮 je kryszta艂y kwarcu; niekiedy w centrum znajduje si臋 pustka 鈥 tak zwana miarola 鈥 na 艣ciankach kt贸rej narastaj膮 ku 艣rodkowi pi臋knie wykszta艂cone kryszta艂y r贸偶nych minera艂贸w; w tej strefie spotykane s膮 r贸wnie偶 czasem rzadkie minera艂y.

W obr臋bie pegmatyt贸w cz臋sto wyst臋puj膮 minera艂y maj膮ce du偶e znaczenie dla gospodarki, a tak偶e dla przemys艂u zbrojeniowego. St膮d te偶 s膮 one obiektem licznych bada艅. Z pegmatyt贸w znane s膮 minera艂y zawieraj膮ce beryl, itr, lantan, niob oraz tantal. Surowce eksploatowane z pegmatyt贸w wykorzystywane s膮 w produkcji paneli s艂onecznych, wy艣wietlaczy ciek艂okrystalicznych oraz 艣wiat艂owod贸w. Cho膰 dla gospodarki najwi臋ksze znaczenie maj膮 metale strategiczne, to r贸wnie偶 minera艂y najpowszechniej wyst臋puj膮ce w pegmatytach i tworz膮ce zdecydowan膮 wi臋kszo艣膰 ich obj臋to艣ci 鈥 skalenie (i kaolin 鈥 produkt ich rozpadu) oraz kwarc 鈥 te偶 podlegaj膮 eksploatacji, stanowi膮c surowiec dla przemys艂u szklarskiego oraz ceramicznego. Pegmatyty s膮 r贸wnie偶 doskona艂ym 藕r贸d艂em pi臋knych kryszta艂贸w oraz kamieni szlachetnych i ozdobnych.

W Polsce pegmatyty wyst臋puj膮 g艂贸wnie na terenie Dolnego 艢l膮ska, zw艂aszcza w:

  • masywie granitoidowym Strzegom-Sob贸tka,
  • masywie Karkonoszy,
  • G贸rach Sowich.

Warto pami臋ta膰, 偶e do pegmatyt贸w zaliczamy ska艂y, kt贸rych geneza zwi膮zana jest z krystalizacj膮 stopu magmowego. Wielkie kryszta艂y napotykamy te偶 w niekt贸rych ska艂ach osadowych 鈥 na przyk艂ad w gipsach doliny Nidy 鈥 kt贸re wytr膮ci艂y si臋 z w贸d dawnych m贸rz, jednak ska艂y takie absolutnie nie s膮 zaliczane do pegmatyt贸w.

Literatura:
Pieczka, A., Sze艂臋g, E., Szuszkiewicz, A., 2019. Pegmatyty Dolnego 艢l膮ska. Wydawnictwa AGH, Krak贸w, 121 str.

Pegmatyt.

Pegmatyt (jasna ska艂a) otoczony ciemnymi 艂upkami (ska艂y przeobra偶one). Cap de Creus, p贸艂nocno-wschodnia Hiszpania.

Pegmatyt.

Pegmatyt tworz膮cy soczew臋 w obr臋bie ciemnych 艂upk贸w. Cap de Creus, p贸艂nocno-wschodnia Hiszpania.

Pegmatyt.

Jeszcze jedno uj臋cie hiszpa艅skich pegmatyt贸w. Dolno艣l膮skie pegmatyty s膮 trudniejsze do zaobserwowania poza kamienio艂omami, ze wzgl臋du na bogat膮 szat臋 ro艣linn膮.