Zaznacz stron臋

Formy lodowcowe

Katalog osad贸w oraz form rze藕by terenu zwi膮zanych z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w i l膮dolod贸w

Czym s膮 lodowce i l膮dolody?

Mianem lodowca okre艣la si臋 masy lodu lodowcowego znajduj膮ce si臋 przynajmniej w cz臋艣ci na l膮dzie i poruszaj膮ce si臋 pod w艂asnym ci臋偶arem w jednym lub wielu kierunkach.

Je艣li l贸d lodowcowy tworzy ogromn膮 pokryw臋 lodow膮 o grubo艣ci setek metr贸w (lub kilku kilometr贸w), zajmuj膮c膮 obszar liczony w dziesi膮tkach tysi臋cy kilometr贸w kwadratowych, maj膮c膮 posta膰 zwartej tarczy poruszaj膮cej si臋 we wszystkich kierunkach, to jest to tak zwany lodowiec kontynentalny, czyli inaczej l膮dol贸d.

Jeszcze w stosunkowo niedalekiej przesz艂o艣ci geologicznej 鈥 w epoce plejstoce艅skiej 鈥 l膮dolody i lodowce pokrywa艂y do 30% powierzchni l膮d贸w. W du偶o dawniejszych czasach 鈥 eonie proterozoicznym 鈥 dochodzi艂o do zlodowace艅 typu Ziemi-艣nie偶ki, w czasie kt贸rych l贸d zaj膮艂 w ca艂o艣ci wszystkie l膮dy, tak偶e te znajduj膮ce si臋 na r贸wniku. Obecnie l贸d pokrywa oko艂o 11% l膮d贸w.

Najwi臋ksz膮 obj臋to艣膰 ma aktualnie l膮dol贸d antarktyczny, kt贸ry stanowi 85% og贸lnej masy lodu. Nast臋pne 11% przypada na l膮dol贸d grenlandzki. Lodowce g贸rskie stanowi膮 wi臋c zaledwie drobny u艂amek ca艂kowitej obj臋to艣ci lodu lodowcowego. Ich znaczenie dla kszta艂towania krajobrazu te偶 jest stosunkowo niewielkie, ograniczone do obszar贸w wysokog贸rskich. O wiele wa偶niejsza jest pod tym wzgl臋dem dzia艂alno艣膰 wielkich czasz lodowych. To w艂a艣nie one kilkakrotnie wkroczy艂y na terytorium dzisiejszej Polski w epoce plejstoce艅skiej. Wi臋cej o zlodowaceniach na terenie naszego kraju mo偶na przeczyta膰 w tym artykule.

Zlodowacenia p贸艂kuli p贸艂nocnej.

Aktualny (rekordowo niski w ostatnich latach) zasi臋g zlodowace艅 na p贸艂kuli p贸艂nocnej. Widoczna r贸wnie偶 stale kurcz膮ca si臋 pokrywa lodowa na morzach. Fot. NASA, zmieniona przez: Stuart Rankin, Flickr, licencja CC.

W trakcie epoki plejstoce艅skiej l膮dol贸d skandynawski przeobrazi艂 oblicze ca艂ej p贸艂nocnej i 艣rodkowej Polski, pozostawiaj膮c po sobie pasy wzg贸rz moreny czo艂owej, r贸wniny sandrowe, wysoczyzny morenowe, ozy, kemy oraz inne formy rze藕by terenu, zamieszczone w katalogu. Warto jednak zdawa膰 sobie spraw臋, 偶e wiele z najwi臋kszych form istnia艂o ju偶 wcze艣niej i zosta艂o jedynie przemodelowanych pod wp艂ywem lodowej pokrywy o grubo艣ci liczonej w setkach metr贸w.

Mapa zasi臋g贸w zlodowace艅 plejstoce艅skich (skandynawskich) w Polsce.

Mapa zasi臋g贸w zlodowace艅 plejstoce艅skich (skandynawskich) w Polsce. Uwzgl臋dnione zosta艂y tylko najwa偶niejsze zlodowacenia, stadia艂y oraz fazy zlodowace艅. Mapa przedstawia osady znajduj膮ce si臋 na powierzchni – to znaczy, osady m艂odszych zlodowace艅 zakrywaj膮 osady starszych. Starsze zlodowacenia widoczne s膮 na mapie tylko w tych miejscach, gdzie ich zasi臋g by艂 wi臋kszy ni偶 zlodowace艅 najm艂odszych (a wi臋c zlodowacenia p贸艂nocnopolskiego albo inaczej zlodowacenia Wis艂y).

Na terenie Europy zlodowacenia plejstoce艅skie obj臋艂y Skandynawi臋, wi臋kszo艣膰 terytorium Wielkiej Brytanii, p贸艂nocne i 艣rodkowe Niemcy oraz Nizin臋 Wschodnioeuropejsk膮. W Alpach rozbudowa艂a si臋 zwarta pokrywa lodowa, schodz膮ca szerokimi j臋zorami na przedpole g贸r. W Ameryce P贸艂nocnej ogromny l膮dol贸d laurentyjski zaj膮艂 niemal ca艂膮 Kanad臋 i fragmenty Stan贸w Zjednoczonych. Dodatkowo du偶e pokrywy lodowe powsta艂y w Kordylierach.

Powstawanie lodowc贸w

Lodowce tworz膮 si臋 powy偶ej granicy wiecznego 艣niegu, czyli tam, gdzie suma opad贸w 艣niegu w ch艂odnej porze roku przekracza t臋 obj臋to艣膰, kt贸ra mo偶e by膰 stopiona w cieplejszych miesi膮cach. Powoduje to sta艂e przyrastanie pokrywy 艣nie偶nej.

Drugi warunek (nazywany orograficznym) zak艂ada, 偶e musi istnie膰 przestrze艅, gdzie pokrywa 艣nie偶na mo偶e swobodnie narasta膰 i podlega膰 akumulacji. Istotna jest orientacja takiego miejsca wzgl臋dem dominuj膮cych kierunk贸w wiatru. Zbyt strome stoki, braki naturalnych zag艂臋bie艅 terenu 鈥 to wszystko powoduje, 偶e lodowiec nie powstanie nawet powy偶ej granicy wiecznego 艣niegu. Taka sytuacja panuje w najwy偶szych partiach Tatr Wysokich.

Lodowiec g贸rski Baltoro w Karakorum.

Lodowiec g贸rski Baltoro w Karakorum (Pakistan). Fot. Guilhem Vellut, Flickr, licencja CC 2.0.

Miejsce, gdzie gromadzi si臋 艣nieg daj膮cy pocz膮tek lodowcowi, jest nazywane polem firnowym. Pod naciskiem nadleg艂ych warstw 艣niegu ulega on transformacji (diagenezie), polegaj膮cej przede wszystkim na rekrystalizacji, i prowadz膮cej do tworzenia si臋 firnu, a potem 鈥 lodu lodowcowego. W efekcie z wielu metr贸w 艣niegu powstanie warstewka lodu o grubo艣ci centymetr贸w. Gdy nacisk nadleg艂ych mas lodu, o grubo艣ciach przekraczaj膮cych 50 metr贸w, stanie si臋 zbyt du偶y, dochodzi do deformacji i pokrywa lodowa zaczyna 鈥瀙艂yn膮膰鈥. Rozpoczyna si臋 ruch powsta艂ego w艂a艣nie lodowca.

Klasyfikacja lodowc贸w

Klasyczny podzia艂 mas lodowych, stosowany w polskiej literaturze, zak艂ada istnienie dw贸ch g艂贸wnych typ贸w lodowc贸w:

  • lodowiec g贸rski 鈥 stosunkowo niewielkie, ograniczone do doliny g贸rskiej oraz jej przedpola, nagromadzenie lodu,
  • l膮dol贸d 鈥 wielka pokrywa lodowa rozprzestrzeniaj膮ca si臋 we wszystkie strony; ruch lodu mo偶e by膰 zatrzymany jedynie przez wysokie 艂a艅cuchy g贸rskie, oceany lub niesprzyjaj膮c膮 stref臋 klimatyczn膮.

W praktyce sytuacja jest bardziej skomplikowana. Istniej膮 niewielkie pokrywy lodowe (lodowce wy偶ynne, inaczej fieldowe), a rozrastaj膮cy si臋 lodowiec g贸rski mo偶e wykszta艂ci膰 s膮siaduj膮c膮 z nim czasz臋 lodow膮. W zwi膮zku z tym stosowane s膮 te偶 inne podzia艂y. Aby umo偶liwi膰 klasyfikowanie form po艣rednich proponowany jest na przyk艂ad nast臋puj膮cy schemat (wg. Migo艅, P., 2006. Geomorfologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 462 str.):

  • zlodowacenie g贸rskie 鈥 obejmuje tylko lodowce ograniczone s膮siednimi grzbietami g贸rskimi, przemieszczaj膮ce si臋 w d贸艂 doliny; cz臋sto do g艂贸wnego lodowca uchodz膮 mniejsze, p艂yn膮ce bocznymi dolinami,
  • zlodowacenie p贸艂pokrywowe 鈥 tworzy pokryw臋 lodow膮, kt贸ra jednak nie zas艂ania ca艂kowicie pod艂o偶a skalnego; ponad jej powierzchni臋 wystaj膮 izolowane wzniesienia, tak zwane nunataki; taki charakter maj膮 na przyk艂ad skrajne partie l膮dolodu na Grenlandii, uchodz膮ce dolinami ku wybrze偶u,
  • zlodowacenie pokrywowe 鈥 pokrywa lodowa ca艂kowicie zas艂aniaj膮ca pod艂o偶e skalne; w tej grupie mieszcz膮 si臋 wielkie l膮dolody (w tym te, kt贸re zaj臋艂y terytorium Polski w epoce plejstoce艅skiej), a tak偶e lodowce unosz膮ce si臋 na powierzchni morza (szelfowe), wy偶ynne (fieldowe) i niewielkie, ale zwarte pokrywy lodowe.

Przedstawiona klasyfikacja nie likwiduje wszystkich trudno艣ci. Przyk艂adowo, norweskie czapy lodowe, sk艂adaj膮ce si臋 przede wszystkim z lodowca fieldowego, posiadaj膮 r贸wnie偶 wychodz膮ce z niego j臋zory lodowe sp艂ywaj膮ce dolinami 鈥 one, w odr贸偶nieniu od samego lodowca wy偶ynnego, nale偶膮 ju偶 do lodowc贸w g贸rskich.

L膮dol贸d grenlandzki.

L膮dol贸d grenlandzki. Fot. ulalume, Flickr, licencja CC.

Lodowce g贸rskie dodatkowo s膮 tradycyjnie dzielone mi臋dzy innymi na nast臋puj膮ce kategorie:

  • karowy (cyrkowy, firnowy) 鈥 l贸d wype艂nia kocio艂 lodowcowy, nie posiada wyra藕nego j臋zora wykraczaj膮cego poza ten kocio艂,
  • dolinny (alpejski) 鈥 lodowiec zapocz膮tkowany w cyrku (karze), z kt贸rego wyp艂ywa, tworz膮c j臋zor wype艂niaj膮cy s膮siaduj膮c膮 dolin臋; to z takimi pokrywami lodowymi najcz臋艣ciej kojarzymy termin 鈥瀕odowiec鈥; je艣li j臋zory wielu takich lodowc贸w 艂膮cz膮 si臋 w s膮siaduj膮cych ze sob膮 dolinach, to niekiedy ca艂a struktura nazywana jest lodowcem dendrytycznym,
  • piedmontowy (podg贸rski) 鈥 pokrywa lodowa powstaj膮ca u st贸p 艂a艅cucha g贸rskiego z po艂膮czenia kilku lodowc贸w dolinnych,
  • stokowy (zboczowy, szreniowy) 鈥 l贸d zalega na stoku, nie tworzy wyra藕nej formy karowej ani nie wype艂nia doliny,
  • transfluencyjny 鈥 cz臋艣膰 lodowca alpejskiego, kt贸rego j臋zor rozdzieli艂 si臋; jego cz臋艣膰 przelewaj膮ca si臋 ponad prze艂臋cz膮 do s膮siedniej doliny jest w艂a艣nie lodowcem transfluencyjnym.

Klasyfikacja termiczna

Niezale偶nie od przedstawionych wy偶ej podzia艂贸w lodowc贸w s膮 one klasyfikowane w dw贸ch grupach, w zale偶no艣ci od temperatury ich warstwy sp膮gowej (najbli偶szej pod艂o偶u skalnemu):

  • lodowce umiarkowane (ciep艂e) 鈥 masy lodowe znajduj膮 si臋 w temperaturze topnienia (pod ci艣nieniem), a pod lodem, czyli w strefie sp膮gowej (stopie) lodowca znajduje si臋 warstewka wody,
  • lodowce zimne (polarne) 鈥 l贸d jest przymarzni臋ty do pod艂o偶a, przesuwa si臋 wraz ze znajduj膮c膮 si臋 pod nim moren膮 denn膮, szoruj膮c znajduj膮ce si臋 poni偶ej ska艂y.

Istniej膮 te偶 lodowce politermalne, kt贸rych sp膮gowa warstwa jest zr贸偶nicowana pod wzgl臋dem temperatury.

Ruch lodowc贸w i l膮dolod贸w

Lodowce poruszaj膮 si臋 z bardzo zr贸偶nicowan膮 pr臋dko艣ci膮. Dla Alp wi臋kszo艣膰 szacunk贸w mie艣ci si臋 w zakresie od kilkudziesi臋ciu do 200 metr贸w rocznie. W Karakorum tempo ruchu wynosi od ponad 100 do 800 metr贸w rocznie. Z kolei niekt贸re z lodowc贸w grelandzkich mog膮 porusza膰 si臋 z pr臋dko艣ci膮 dochodz膮c膮 do kilkudziesi臋ciu metr贸w dziennie, a w skali roku l贸d mo偶e si臋 w nich przemie艣ci膰 nawet na odleg艂o艣膰 kilku kilometr贸w.
Niekiedy lodowce przemieszczaj膮 si臋 na znaczne odleg艂o艣ci w stosunkowo kr贸tkim czasie. Zjawisko to nazywane jest mianem szar偶 (zryw贸w, puls贸w). Cech膮 charakterystyczn膮 lodowca podlegaj膮cego temu procesowi jest silnie wypuk艂e czo艂o. Po kr贸tkich, trwaj膮cych miesi膮ce epizodach du偶ego przyspieszenia (i przemieszczeniach na odleg艂o艣ci kilometr贸w w skali jednego miesi膮ca) masy lodu ponownie powracaj膮 do wolniejszego ruchu.

Katalog osad贸w i form terenu

Osady oraz formy rze藕by terenu zwi膮zane z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w tradycyjnie dzielone s膮 na:

  • erozyjne (zwi膮zane z niszcz膮c膮 dzia艂alno艣ci膮 mas lodu),
  • oraz akumulacyjne (powsta艂e na skutek osadzania materia艂u).

Inny podzia艂 rozr贸偶nia osady i formy powsta艂e w wyniku bezpo艣redniej dzia艂alno艣ci:

  • lodu lodowcowego 鈥 s膮 to osady i formy glacjalne (lodowcowe),
  • w贸d roztopowych wyp艂ywaj膮cych z pokrywy lodowej 鈥 s膮 to osady i formy fluwioglacjalne (wodno-lodowcowe).

Opr贸cz osad贸w glacjalnych oraz fluwioglacjalnych wydzielane s膮 r贸wnie偶 osady i formy peryglacjalne, niezwi膮zane bezpo艣rednio z dzia艂alno艣ci膮 lodowc贸w/l膮dolod贸w oraz w贸d z nich wyp艂ywaj膮cych, tworz膮ce si臋 w zimnym klimacie, poza zasi臋giem zlodowace艅.

Takie podzia艂y zosta艂y te偶 zastosowane w katalogu 呕ywej Planety.

Literatura

Katalog zosta艂 przygotowany z wykorzystaniem wielu prac, z kt贸rych najwa偶niejsze to:

  • Klimaszewski, M., 1995. Geomorfologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 282 str.
  • K艂ysz, P., 2010. Od p艂atka 艣niegu do glacjalnych krajobraz贸w Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna艅, 105 str.
  • Migo艅, P., 2006. Geomorfologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 462 str.
Rze藕ba nied藕wiedzia wskazuj膮ca granic臋 zasi臋gu zlodowace艅 w Kotlinie K艂odzkiej, znajduj膮ca si臋 w Parku Le艣nym w Polanicy-Zdroju.

Rze藕ba nied藕wiedzia wskazuj膮ca granic臋 zasi臋gu zlodowace艅 w Kotlinie K艂odzkiej, znajduj膮ca si臋 w Parku Le艣nym w Polanicy-Zdroju.