Zaznacz stron臋

Liliowce

Grupa nietypowych zwierz膮t morskich zaliczanych (razem z je偶owcami i popularnymi rozgwiazdami) do typu szkar艂upni. 呕yj膮 r贸wnie偶 wsp贸艂cze艣nie, jednak o wiele cz臋stsze by艂y w minionych okresach geologicznych, zw艂aszcza w erze paleozoicznej.

Zwierz臋ta te prowadz膮 osiad艂y lub wolny tryb 偶ycia, przy czym gatunki przytwierdzaj膮ce si臋 do dna lub znajduj膮cych si臋 na nim przedmiot贸w maj膮 z regu艂y wi臋ksze rozmiary. Cia艂o liliowc贸w sk艂ada si臋 z kielicha, w kt贸rego wkl臋s艂ej cz臋艣ci znajduje si臋 otw贸r g臋bowy, otoczony wie艅cem pi臋ciu ramion, z regu艂y rozga艂臋ziaj膮cych si臋 i wyposa偶onych w pi贸rkowate wyrostki. Formy wolno 偶yj膮ce wykorzystuj膮 ramiona do poruszania si臋. Wszystkim liliowcom u艂atwiaj膮 one natomiast zdobywanie pokarmu. Zwierz臋ta te 偶ywi膮 si臋 drobnymi organizmami morskimi unosz膮cymi si臋 w wodzie, kt贸re trafiaj膮 do bruzd znajduj膮cych si臋 na ramionach i przesuwane s膮 wzd艂u偶 nich do otworu g臋bowego.

Z dolnej cz臋艣ci kielicha liliowc贸w wyrasta 艂ody偶ka. U gatunk贸w p艂ywaj膮cych mo偶e by膰 ona silnie skr贸cona. Liliowce osiad艂e maj膮 natomiast 艂odygi znacznie d艂u偶sze, niekiedy nawet ponadmetrowe, wyposa偶one w w膮sy znajduj膮ce si臋 w dolnej cz臋艣ci, s艂u偶膮ce do przyczepiania si臋 do pod艂o偶a.

Wi臋kszo艣膰 wsp贸艂czesnych liliowc贸w unosi si臋 swobodnie w wodzie morskiej. W przesz艂o艣ci geologicznej zdecydowanie dominowa艂y jednak rodzaje i gatunki prowadz膮ce osiad艂y tryb 偶ycia, przytwierdzaj膮ce si臋 do dna morskiego, muszli lub szcz膮tk贸w innych zwierz膮t. Kszta艂tem przypomina艂y one ro艣liny. Na d艂ugiej, elastycznej 艂odydze tkwi艂 kielich zbudowany z wielu p艂ytek, otoczony wie艅cem ramion, tworz膮cym tak zwan膮 koron臋. Ros艂y cz臋sto w grupach, tworz膮c podmorskie 鈥瀦aro艣la鈥.

Liliowiec. Rys. Edyta Felcyn.

Rekonstrukcja dewo艅skiego liliowca. Rys. Edyta Felcyn.

Skamienia艂o艣ci

Mimo tych wszystkich cech upodabniaj膮cych je do ro艣lin, liliowce s膮 w rzeczywisto艣ci zwierz臋tami. Po 艣mierci ich szkielet, sk艂adaj膮cy si臋 z wielu drobnych element贸w, rozpada si臋 z regu艂y na fragmenty. Ca艂e 艂odygi i kielichy zachowuj膮 si臋 niezmiernie rzadko. W Polsce takie znaleziska pochodz膮 g艂贸wnie ze ska艂 triasowych, kt贸re znajduj膮 si臋 na powierzchni mi臋dzy innymi w rejonie Opolszczyzny. Kielichy liliowc贸w mo偶na rozpozna膰 po ich pi臋ciopromiennej symetrii (charakterystycznej dla wielu szkar艂upni 鈥 tak膮 sam膮 symetri臋 wykazuj膮 rozgwiazdy), kszta艂cie przypominaj膮cym cz臋sto kwiat tulipana, a niekiedy dzi臋ki widocznym u jego nasady pozosta艂o艣ciom 艂odygi. W bardzo sprzyjaj膮cych okoliczno艣ciach zachowane s膮 r贸wnie偶 szcz膮tki ramion wyrastaj膮cych z kielicha.

Najcz臋艣ciej zachowuj膮cymi si臋 pozosta艂o艣ciami kopalnych liliowc贸w s膮 cz艂ony ich 艂odyg, czyli tak zwane kolumnalia, nazywane niekiedy trochitami. Z regu艂y rozsypuj膮 si臋 one po 艣mierci zwierz臋cia. S膮 one cz臋stymi skamienia艂o艣ciami, poniewa偶 jeden osobnik mo偶e sta膰 si臋 藕r贸d艂em setek element贸w szkieletowych. Czasami zachowaniu w zapisie kopalnym ulega kilka po艂膮czonych ze sob膮 kolumnali贸w.

Skamienia艂e cz艂ony 艂odyg liliowc贸w w wapieniu sylurskim.

Skamienia艂e cz艂ony 艂odyg liliowc贸w w wapieniu sylurskim.

Cz艂ony 艂odyg liliowc贸w z regu艂y maj膮 przekr贸j zbli偶ony do okr膮g艂ego, niekiedy pi臋ciok膮tny lub przypominaj膮cy kwiat o pi臋ciu p艂atkach. Na kraw臋dziach mo偶e by膰 widoczna ornamentacja. W centralnej cz臋艣ci cz艂onu cz臋sto znajduje si臋 otw贸r, tak zwany lumen, w kt贸rym znajdowa艂a si臋 tkanka nerwowa.

Fragmenty 艂odyg liliowc贸w z regu艂y zachowane s膮 w postaci kryszta艂贸w minera艂u kalcytu (czyli w臋glanu wapnia) o zr贸偶nicowanej barwie, od bia艂ej, przez kremow膮 i pomara艅czow膮, a偶 po r贸偶ow膮. Kolumnalia tkwi膮ce w skale mo偶na dzi臋ki temu rozpozna膰 stosunkowo 艂atwo, gdy偶 odr贸偶niaj膮 si臋 one na tle skalnym swoim krystalicznym po艂yskiem.

Z czym mo偶na pomyli膰 liliowce?

Po艂膮czone ze sob膮 cz艂ony liliowc贸w, tkwi膮ce w skale, s膮 niekiedy mylone ze skamienia艂o艣ciami 艂odzikowatych. Kraw臋dzie kolejnych kolumnali贸w przypominaj膮 bowiem przegrody znajduj膮ce si臋 w muszli g艂owonog贸w. Je艣li trudne do zidentyfikowania szcz膮tki zachowane s膮 w ca艂o艣ci w postaci krystalicznego kalcytu, w贸wczas nale偶膮 one najprawdopodobniej do liliowc贸w, nie do 艂odzikowatych.

Okr膮g艂e, lekko pomara艅czowe szcz膮tki, z widocznym kana艂em osiowym, to pojedyncze cz艂ony 艂odyg liliowc贸w. W taki spos贸b pozosta艂o艣ci tych zwierz膮t s膮 cz臋sto zachowane w ordowickich i sylurskich wapieniach przyniesionych do Polski przez l膮dol贸d skandynawski.

Inn膮 grup膮 morskich zwierz膮t, kt贸re pozostawi艂y skamienia艂o艣ci podobne do fragment贸w 艂odyg liliowc贸w, by艂y tentakulity. 呕y艂y one w sylurze i dewonie. Pozostawi艂y po sobie wyd艂u偶one, tr贸jk膮tne muszle z widoczn膮 wyra藕n膮 wewn臋trzn膮 segmentacj膮. Nie s膮 one jednak zachowane w postaci kryszta艂贸w kalcytu, a we wn臋trzach muszli nie znajdziemy 艣lad贸w centralnego otworu 鈥 lumenu.

Pojedyncze cz艂ony liliowc贸w s膮 z regu艂y 艂atwe do rozpoznania, nawet je艣li tkwi膮 cz臋艣ciowo w skale. Pomocny jest ich okr膮g艂y kszta艂t, istnienie centralnie po艂o偶onego otworu, a tak偶e obecno艣膰 krystalicznego kalcytu. Problem stanowi wi臋c nie tyle mo偶liwo艣膰 pomylenia cz艂on贸w liliowc贸w ze szcz膮tkami innych grup zwierz膮t, ile ryzyko ich przeoczenia. Kolumnalia liliowc贸w zazwyczaj maj膮 tylko kilka milimetr贸w 艣rednicy, co powoduje, 偶e s膮 one niekiedy trudne do dostrze偶enia dla pocz膮tkuj膮cego poszukiwacza skamienia艂o艣ci.

Gdzie mo偶na znale藕膰 liliowce?

Pierwsze zwierz臋ta nale偶膮ce do tej grupy pojawi艂y si臋 blisko 500 milion贸w lat temu, czyli w ordowiku. Mo偶na je wi臋c znale藕膰 w wielu ska艂ach w臋glanowych (wapieniach), kt贸re powsta艂y na dnie m贸rz zalewaj膮cych teren dzisiejszej Polski w odleg艂ej przesz艂o艣ci geologicznej.

Skamienia艂o艣ci liliowc贸w mo偶na znale藕膰 mi臋dzy innymi w nast臋puj膮cych miejscach:

  • Na Opolszczy藕nie i w rejonie G贸rnego 艢l膮ska. W wapieniach 艣rodkowego triasu (tak zwanym 鈥瀢apieniu muszlowym鈥) bardzo cz臋sto znajdowane s膮 zar贸wno pojedyncze cz艂ony liliowc贸w, jak i znaleziska ca艂ych 艂odyg, a nawet kielich贸w oraz ramion. To ze ska艂 triasowych pochodz膮 jedne z najpi臋kniejszych europejskich skamienia艂o艣ci liliowc贸w. Cz艂ony liliowc贸w wyst臋puj膮 cz臋sto tak licznie, 偶e tworz膮 one tak zwane wapienie krynoidowe, czyli ska艂y zbudowane w du偶ej mierze ze szcz膮tk贸w liliowc贸w. Ich nazwa pochodzi od 艂aci艅skiej nazwy gromady liliowc贸w (Crinoidea).
  • G贸ry 艢wi臋tokrzyskie. W obrze偶eniu tych g贸r w wielu miejscach ods艂aniaj膮 si臋 ska艂y 艣rodkowego triasu. Podobnie jak na Opolszczy藕nie, tak偶e i tutaj w wapieniach mo偶na znale藕膰 liczne skamienia艂o艣ci liliowc贸w. S膮 one stosunkowo cz臋ste r贸wnie偶 w w centralnej cz臋艣ci G贸r 艢wi臋tokrzyskich, w tak zwanym trzonie paleozoicznym. Skamienia艂o艣ci liliowc贸w 鈥 g艂贸wnie pojedyncze kolumnalia oraz fragmenty 艂odyg 鈥 cz臋sto wyst臋puj膮 zw艂aszcza w ska艂ach dewonu. Niekiedy s膮 one w naturalny spos贸b wypreparowane z otaczaj膮cego je osadu (ska艂 ilastych) i mog膮 by膰 zbierane na polach.
  • P贸艂nocna i 艣rodkowa Polska. Szcz膮tki liliowc贸w znajdowane s膮 w wapieniach pochodz膮cych ze Skandynawii, Estonii i z dna Morza Ba艂tyckiego, przyniesionych na teren naszego kraju w lodzie lodowcowym, podczas zlodowace艅 skandynawskich. Skamienia艂o艣ci te nie wygl膮daj膮 efektownie i mo偶na je 艂atwo przeoczy膰. S膮 to bowiem z regu艂y pojedyncze cz艂ony 艂odyg, zachowane w litej skale, g艂贸wnie w wapieniach. Wiele z tych skamienia艂o艣ci ma oko艂o 420 milion贸w lat (okres sylurski) i pochodzi z wyspy Gotlandii (Szwecja). Teren ten znajdowa艂 si臋 w贸wczas pod wodami p艂ytkiego, ciep艂ego morza, na dnie kt贸rego ros艂y koralowce, tworz膮c budowle przypominaj膮ce wsp贸艂czesne rafy. Burzliwe wody tego morza powodowa艂y niszczenie 艂odyg liliowc贸w po 艣mierci tych zwierz膮t, st膮d te偶 w ska艂ach znajduj膮 si臋 tylko pojedyncze cz艂ony, cz臋sto tworz膮ce po艂yskuj膮ce kryszta艂y kalcytu na matowym tle wapienia.
  • Tatry i Pieniny. Tak zwane wapienie krynoidowe, zbudowane g艂贸wnie ze skamienia艂ych cz艂on贸w 艂odyg liliowc贸w, wyst臋puj膮 te偶 licznie na terenie Tatr i Pienin, zw艂aszcza w ska艂ach jurajskich. Ods艂oni臋cia tych ska艂 鈥 czyli miejsca, gdzie s膮 one widoczne na powierzchni 鈥 w wielu miejscach znajduj膮 si臋 jednak na terenach podlegaj膮cych ochronie, a zatem zbieranie okaz贸w nie jest tam dozwolone.

Zachowane szcz膮tki liliowc贸w sprzed milion贸w lat s膮 te偶 bardzo liczne poza Polsk膮. Na gie艂dach minera艂贸w i skamienia艂o艣ci mo偶na zobaczy膰 pi臋kne okazy ca艂ych 艂odyg i kielich贸w, pochodz膮ce mi臋dzy innymi z Maroka, ze ska艂 datowanych na sylur.

Skamienia艂o艣ci kielich贸w i 艂odyg liliowc贸w z syluru Maroka.

Skamienia艂o艣ci kielich贸w i 艂odyg liliowc贸w z syluru Maroka.

Skamienia艂o艣ci fragment贸w 艂odyg liliowc贸w, pochodz膮ce z Maroka.

Skamienia艂o艣ci fragment贸w 艂odyg liliowc贸w, pochodz膮ce z Maroka.