Zaznacz stron臋

Wapienie z wyspy Gotlandii (425 mln lat, okres sylurski)

Te szare, mi臋kkie ska艂y znajdowane s膮 na niemal ca艂ym terytorium p贸艂nocnej i 艣rodkowej Polski. Cho膰 pochodz膮 ze szwedzkiej wyspy Gotlandii, a tak偶e dna Morza Ba艂tyckiego 鈥 z pasa ci膮gn膮cego si臋 w przybli偶eniu r贸wnole偶nikowo pomi臋dzy Szwecj膮 a Estoni膮 鈥 to trafi艂y na teren naszego kraju za spraw膮 zlodowace艅, kt贸re mia艂y miejsce w epoce plejstoce艅skiej. L膮dol贸d wkraczaj膮cy do dzisiejszej Polski przyni贸s艂 ze sob膮 ze Skandynawii olbrzymie ilo艣ci 偶wiru i g艂az贸w. Wiele z tych okaz贸w to w艂a艣nie szare wapienie syluru.

Ramienionogi znajdowane w g艂azach narzutowych.

Sylurski wapie艅 ze skamienia艂o艣ciami ramienionog贸w.

W ska艂ach sylurskich zachowane s膮 bardzo liczne skamienia艂o艣ci morskich organizm贸w. Co wi臋cej, z regu艂y s膮 to szcz膮tki zwierz膮t 偶yj膮cych w morzach ciep艂ych i bardzo ciep艂ych. Stanowi膮 one dow贸d na to, 偶e teren Skandynawii (a tak偶e przylegaj膮cej do niej Polski) znajdowa艂 si臋 w贸wczas pomi臋dzy zwrotnikiem a r贸wnikiem, czyli w niskich szeroko艣ciach geograficznych. Nasz kraj zajmowa艂 wtedy pozycj臋 podobn膮 do wsp贸艂czesnej p贸艂nocnej Australii. Znajdowali艣my si臋 wi臋c w贸wczas na po艂udniowej p贸艂kuli!

Na za艂膮czonej mapie widoczny jest zarys wsp贸艂czesnej linii brzegowej Skandynawii oraz Morza Ba艂tyckiego. Na czerwono oznaczono miejsce, sk膮d pochodz膮 ska艂y sylurskie znajdowane na terenie Polski. Zauwa偶, 偶e ca艂y obszar naszego kraju pokrywa艂o w贸wczas morze, Europa (nazywana przez geolog贸w Ba艂tyk膮) by艂a o wiele mniejsza ni偶 obecnie, a dodatkowo 艂膮czy艂a si臋 w艂a艣nie z Ameryk膮 P贸艂nocn膮 (Laurencj膮). Nie istnia艂 wtedy Atlantyk.

Mapa paleogeograficzna Europy i cz臋艣ci Ameryki P贸艂nocnej w schy艂ku syluru (oko艂o 420 milion贸w lat temu).

Mapa paleogeograficzna Europy i cz臋艣ci Ameryki P贸艂nocnej w schy艂ku syluru (oko艂o 420 milion贸w lat temu). Oba kontynenty 艂膮czy艂y si臋 wtedy w jeden wielki l膮d nazywany przez geolog贸w Eurameryk膮.

W ciep艂ym morzu 偶y艂y liczne organizmy buduj膮ce struktury przypominaj膮ce wsp贸艂czesne rafy. By艂y to przede wszystkim g膮bki i kolonijne koralowce. W g艂臋bszych miejscach liczne by艂y ramienionogi 鈥 zwierz臋ta o dwuskorupowej muszli podobnej do muszli ma艂偶y 鈥 a tak偶e liliowce: zwierz臋ta osiad艂e posiadaj膮ce d艂ug膮 艂odyg臋 oraz kielich z ramionami, 艂udz膮co podobne do ro艣lin. Inne pospolite organizmy tych dawnych raf to trylobity, 艂odzikowce, a tak偶e 艣limaki.

Europa w sylurze, 420 mln lat temu: p艂ytkiw morze na terenie Skandynawii.

Rekonstrukcja p艂ytkiego, ciep艂ego morza, kt贸re w sylurze znajdowa艂o si臋 w miejscu dzisiejszego Ba艂tyku. Widoczne zwierz臋ta 偶yj膮ce na sylurskiej “rafie”: koralowce, g膮bki, trylobity. Rys. Edyta Felcyn.

Skamienia艂o艣ci w ska艂ach syluru

Obecno艣膰 tak bujnych morskich ekosystem贸w spowodowa艂a, 偶e sylurskie ska艂y (wapienie) cz臋sto przepe艂nione s膮 skamienia艂o艣ciami. Skamienia艂o艣ci takie mo偶na znale藕膰 na terenie ca艂ej p贸艂nocnej i 艣rodkowej Polski. Wapienie sylurskie maj膮 z regu艂y posta膰 szarych, zaokr膮glonych lub sp艂aszczonych kamieni, z regu艂y niewielkich. Du偶e, okr膮g艂e fragmenty wapieni warto obejrze膰 z bliska, nawil偶aj膮c lekko wod膮. Czasami uwidacznia si臋 w贸wczas wewn臋trzna struktura g膮bek lub koralowc贸w, a znalezisko okazuje si臋 fragmentem skamienia艂ej rafy sprzed milion贸w lat!

Sylurskie wapienie s膮 cz臋ste w wielu miejscach, do kt贸rych dotar艂 l膮dol贸d plejstoce艅ski. S膮 one tak偶e eksploatowane w 偶wirowniach, a zatem mo偶na je 艂atwo znale藕膰 w 偶wirze kupowanym w sklepach ogrodniczych (pod warunkiem, 偶e pochodzi on z terenu Polski).

Tak wygl膮daj膮 skamienia艂o艣ci najcz臋艣ciej spotykane w ska艂ach syluru:

Ramienionogi

Skamienia艂o艣ci ramienionog贸w z syluru (w g艂azie narzutowym).

Skamienia艂o艣ci ramienionog贸w w wapieniu sylurskim. Szeroko艣膰 zdj臋cia to oko艂o 4 cm (fot. Alicja Szarzy艅ska).

Muszle tych zwierz膮t s膮 z艂o偶one z dw贸ch skorup. Mog膮 by膰 one naturalnie wypreparowane i znajdowane lu藕no w 偶wirze. Odciski pojedynczych skorupek s膮 z kolei cz臋ste w p艂askich, szarych wapieniach. Niekiedy tworz膮 one w nich du偶e nagromadzenia.

Liliowce

Skamienia艂e cz艂ony 艂odyg liliowc贸w w wapieniu sylurskim.

Skamienia艂e cz艂ony 艂odyg liliowc贸w w wapieniu sylurskim. Ka偶dy z okaz贸w ma mniej ni偶 centymetr 艣rednicy.

Szcz膮tki tych zwierz膮t przypominaj膮cych na pierwszy rzut oka morskie ro艣liny rozpadaj膮 si臋 po 艣mierci. Najcz臋艣ciej znajdowane s膮 okr膮g艂e lub wielok膮tne cz艂ony 艂odyg. Z regu艂y s膮 one pojedyncze, ale niekiedy dostrzegalne s膮 d艂u偶sze fragmenty 艂odyg. Czasami cz艂ony tworz膮 spore nagromadzenia

Skamienia艂o艣ci te 艂atwo dostrzec na powierzchni ska艂y, gdy偶 zachowane s膮 w postaci po艂yskuj膮cych, r贸偶owych lub pomara艅czowych kryszta艂k贸w kalcytu. Cz臋sto w centrum cz艂on贸w 艂odyg widoczny jest okr膮g艂y lub wielok膮tny otw贸r.

Koralowce

Skamienia艂o艣膰 koralowca denkowego (Tabulata) z syluru.

Skamienia艂o艣膰 kolonii koralowc贸w denkowych z syluru, znaleziona na terenie p贸艂nocnej Polski.

Znajdowane s膮 pojedyncze kielichy koralowc贸w, cz臋sto wypreparowane w naturalny spos贸b, a tak偶e szkielety kolonii. W przypadku gatunk贸w kolonijnych znajdowane s膮 ska艂y wype艂nione licznymi okazami w kszta艂cie rurek, rosn膮cych lu藕no lub tworz膮cych zwarty szkielet, pozbawiony wolnych przestrzeni pomi臋dzy poszczeg贸lnymi osobnikami.

G膮bki

Skamienia艂o艣膰 g膮bki z grupy stromatoporoid贸w z syluru.

Skamienia艂o艣膰 g膮bki z grupy stromatoporoid贸w, pochodz膮cej z syluru i znalezionej na terenie p贸艂nocnej Polski (okolice Mor膮ga).

Najcz臋艣ciej znajdowane s膮 skamienia艂o艣ci kopu艂owatych lub p艂askich g膮bek z grupy stromatoporoid贸w. Charakteryzuj膮 si臋 one obecno艣ci膮 licznych, g臋sto rozmieszczonych (po kilka na 1 mm), p艂askich lub wygi臋tych powierzchni, z dostrzegalnymi jedynie pod lup膮 mikroskopijnymi pr臋cikami 艂膮cz膮cymi kolejne warstewki. Okazy tych g膮bek s膮 cz臋sto pomijane przez poszukiwaczy, st膮d te偶 mo偶na pozyska膰 naprawd臋 olbrzymie znaleziska, o obwodzie kilkudziesi臋ciu centymetr贸w.

Trylobity

Skamienia艂o艣膰 trylobita w g艂azie narzutowym.

Skamienia艂o艣ci trylobit贸w znajdowane s膮 w ska艂ach ordowiku i syluru przyniesionych na teren p贸艂nocnej Polski przez plejstoce艅ski l膮dol贸d.

Zwierz臋ta te pozostawi艂y po sobie trzycz臋艣ciowe pancerze, 艂atwe do rozpoznania. Wi臋kszo艣膰 skamienia艂o艣ci to jednak tylko fragmentaryczne znaleziska. Najbardziej pospolite s膮 uszkodzone fragmenty cz艂on贸w pancerza, kt贸re 艂atwo przeoczy膰. Ca艂e odw艂oki trylobit贸w (czyli pygidia) znajdowane s膮 w szarych wapieniach wielu ordowickiego i sylurskiego, niekiedy lekko zielonkawych, po艂yskuj膮cych lub pokrytych drobnym proszkiem tworzonym przez minera艂y ilaste. W sylurskich wapieniach ze szcz膮tkami ramienionog贸w i liliowc贸w cz臋ste s膮 z kolei pojedyncze cz艂ony tu艂owia trylobit贸w. Zazwyczaj maj膮 one barw臋 wyra藕nie ciemniejsz膮 ni偶 pozosta艂e fragmenty okazu: br膮zow膮 lub niemal czarn膮.

艁odzikowce

艁odzikowate (tzw. "ortocerasy") z narzutniak贸w.

Fragmenty muszli 艂odzikowatych z ordowiku i syluru, znalezione w osadach polodowcowych p贸艂nocnej Polski.

Pami膮tk膮 po nich s膮 szkielety w postaci prostych lub lekko zaokr膮glonych muszli. Niekiedy dostrzegalna jest ornamentacja w postaci g臋stych 偶eberek. Cz臋stsze s膮 znaleziska z zaznaczonymi przegrodami dziel膮cymi wn臋trze muszli na osobne komory (te okazy to tak zwane o艣r贸dki wewn臋trzne). Muszle 艂odzikowc贸w znajdowane s膮 zar贸wno luzem jako naturalnie wypreparowane skamienia艂o艣ci, jak i tkwi膮ce w wapieniach.

Wapienie sylurskie w zabytkach

Sylurskie wapienie z Gotlandii by艂y w przesz艂o艣ci sprowadzane do Polski i wykorzystywane jako materia艂 budowlany i dekoracyjny. S膮 one mi臋kkie i ma艂o odporne, a wi臋c s艂abo nadaj膮 si臋 na wyk艂adziny posadzkowe. Cz臋艣ciej mo偶na wi臋c spotka膰 nieoszlifowane okazy przywleczone do Polski przez l膮dol贸d, kt贸re wmurowano w fundamenty lub 艣ciany budynk贸w p贸艂nocnej Polski.

Wapie艅 z syluru Gotlandii ze skamienia艂o艣ci g膮bek i koralowc贸w.

Takie fragmenty wapieni syluru wykorzystywane by艂y jako materia艂 budowlany, tak偶e po oszlifowaniu. W okazie widoczne s膮 liczne skamienia艂o艣ci zwierz膮t tworz膮cych 425 milion贸w lat temu struktur臋 podobn膮 do rafy – g艂贸wnie g膮bek i koralowc贸w.

Wapie艅 sylurski przyniesiony na teren p贸艂nocnej Polski przez l膮dol贸d, ze skamienia艂o艣ciami koralowc贸w oraz g膮bek.

Zbli偶enie fragmentu tego samego okazu. Widoczne liczne skamienia艂o艣ci koralowc贸w, g膮bek i innych zwierz膮t 偶yj膮cych przed milionami lat na dnie ciep艂ego morza. Wype艂niaj膮 one niemal ca艂膮 obj臋to艣膰 ska艂y.

Wapienie z syluru Gotlandii szczeg贸lnie cz臋ste s膮 w zabytkach Gda艅ska. Na wypolerowanych p艂ytach dostrzegalne s膮 liczne, owalne zarysy g膮bek z grupy stromatoporoid贸w. Dzi臋ki takim okazom mo偶emy zobaczy膰, jak wygl膮da艂a rafa, kt贸ra 425 milion贸w lat temu znajdowa艂a si臋 w bezpo艣rednim s膮siedztwie dzisiejszej Polski.