Zaznacz stron臋

Chryzopraz

To prawdopodobnie najs艂awniejszy polski kamie艅 szlachetny.

Chryzopraz to zabarwiony na zielono chalcedon (minera艂, skrytokrystaliczny dwutlenek krzemu, czyli krzemionka) lub opal (mineraloid, bezpostaciowa krzemionka). Chemicznie jest on zatem skrytokrystaliczn膮 lub bezpostaciow膮 krzemionk膮, zazwyczaj prze艣wiecaj膮c膮.

Chryzopraz najcz臋艣ciej pojawia si臋 w postaci 偶y艂 w ska艂ach serpentynitowych, a wi臋c wyst臋puje w pobli偶u nefrytu. Jego zielone zabarwienie (od kt贸rego pochodzi zreszt膮 nazwa, oznaczaj膮ca po grecku 鈥瀦ielone z艂oto鈥) pochodzi od domieszki uwodnionego krzemianu niklu. To dlatego chryzoprazy mo偶na znale藕膰 w rejonie dawnej eksploatacji dolno艣l膮skich rud niklu. Niekt贸re odmiany tego kamienia s膮 lekko niebieskawe (rzadko), natomiast intensywnie zielona odmiana bywa nazywana 鈥瀋hryzoprazem szmaragdowym鈥. Stopie艅 przezroczysto艣ci jest r贸偶ny 鈥 znane s膮 odmiany przezroczyste, zm臋tnia艂e, s艂abo prze艣wiecaj膮ce.

Chryzopraz by艂 na przestrzeni wiek贸w cenionym kamieniem szlachetnym, jednak szczyt jego popularno艣ci w Europie przypada艂 na XIX wiek. By艂 to czas kr贸tko po odkryciu najwi臋kszych w贸wczas na 艣wiecie z艂贸偶 chryzoprazu, znajduj膮cych si臋 na terenie Dolnego 艢l膮ska, w rejonie Z膮bkowic 艢l膮skich, Braszowic, Grochowa, Ko藕mic, Tomic, Szklar oraz Wir. Okazy st膮d pochodz膮ce utrzyma艂y monopol na skal臋 艣wiatow膮 a偶 do lat 60-tych XX wieku (czyli przez 200 lat!), do momentu odkrycia z艂贸偶 w 艣rodkowej Australii (Marlbrough Creek). Wcze艣niej jedynym konkurentem dolno艣l膮skiego kamienia by艂y sztucznie barwione chalcedony oraz kwarce. W XIX wieku chryzoprazy z rejonu Z膮bkowic 艢l膮skich ceniono w Anglii na r贸wni z diamentami.

Inne stanowiska tej rzadkiej odmiany minera艂u chalcedonu s膮 znane z Rosji (Ural) oraz USA (stany Kalifornia oraz Oregon). Nie mog膮 one jednak konkurowa膰 z okazami z Polski oraz Australii.

Z艂贸偶 chryzoprazu szukano na Dolnym 艢l膮sku ju偶 w XV wieku, ale przez pierwsze 300 lat znajdowano jedynie lu藕ne okruchy, nie znano natomiast wyst膮pie艅 pierwotnych, to znaczy ska艂, w kt贸rych on powstawa艂. Pierwsz膮 du偶膮 偶y艂臋 chryzoprazu w skale serpentynitowej znaleziono w 1740 roku w Ko藕micach ko艂o Z膮bkowic 艢l膮skich.

Dolno艣l膮skie z艂o偶a chryzoprazu powsta艂y w wyniku chemicznego wietrzenia (czyli rozk艂adu ska艂y pierwotnej wskutek reakcji chemicznych zwi膮zanych z procesami zachodz膮cymi w pobli偶u powierzchni Ziemi). Rozk艂ad serpentynitu doprowadzi艂 do powstania zwietrzeliny z wydzielonymi wyra藕nymi strefami. Od powierzchni serpentynitu widoczne s膮 czerwone, zielone i szare strefy zwietrzeliny, przy czym dla poszukiwania chalcedonu i opalu najwa偶niejsza jest strefa zielona, wzbogacona w nikiel, a tak偶e chrom, stosunkowo uboga w 偶elazo. Ta partia zwietrzeliny zawiera krzemionk臋 usuni臋t膮 z minera艂贸w ulegaj膮cych wietrzeniu, tworz膮c膮 偶y艂y chalcedonu i opalu, w tym te偶 zabarwionego na zielono 鈥 czyli chryzoprazu. 呕y艂y te przecinaj膮 wszystkie strefy zwietrzeliny, gromadz膮c si臋 najch臋tniej tam, gdzie ska艂a jest sp臋kana na skutek zaburze艅 tektonicznych.

Chryzopraz ze Szklar (Dolny 艢l膮sk).

Chryzopraz ze Szklar (Dolny 艢l膮sk). Kolekcja Lecha Darskiego, Wikimedia Commons.

Stanowiska dolno艣l膮skich chryzopraz贸w

  • M艂y艅ska G贸ra we wsi Ko藕mice ko艂o Z膮bkowic 艢l膮skich 鈥 偶y艂a chryzoprazu w serpentynicie, odkryta w 1740 roku, zapocz膮tkowa艂a chryzoprazow膮 gor膮czk臋 鈥 okolice Z膮bkowic 艢l膮skich sta艂y si臋 potem 艣wiatowym centrum wydobycia tego kamienia,
  • najs艂awniejsze z艂o偶e z kopalni rudy niklu Marta w Szklarach ko艂o Z膮bkowic 艢l膮skich 鈥 do po艂owy dwudziestego wieku region Szklar najwi臋kszym w 艣wiecie regionem eksploatacji chryzoprazu; dopiero w 1960 roku odkryto w Australii chryzoprazy o por贸wnywalnej jako艣ci,
  • na Szklanej G贸rze ko艂o Szklar 鈥 wydobycie prowadzono w XIX wieku,
  • Ko藕mice, Tomice, Braszowice, Groch贸w (G贸ra Grochowiec, okazy z XIX wieku), a tak偶e w kopalni magnezytu Wiry w Wirach.

Wszystkie te wyst膮pienia chryzopraz贸w s膮 zwi膮zane z serpentynitami. Chryzopraz cz臋sto towarzyszy krzemianowym rudom niklu, jednak same z艂o偶a niklu odkryto dopiero w ko艅cu XIX wieku, du偶o p贸藕niej ni偶 chryzoprazy.