Zaznacz stron臋

Agat

Agat jest struktur膮 sk艂adaj膮c膮 si臋 z koncentrycznych lub r贸wnoleg艂ych warstewek krzemionki o zmiennych barwach, przede wszystkim w postaci minera艂u chalcedonu. Tworzy on mikroskopijne, niedostrzegalne go艂ym okiem kryszta艂ki buduj膮ce kolejne warstwy. W pustkach w centralnych partiach agat贸w pojawiaj膮 si臋 te偶 kryszta艂y r贸偶nych minera艂贸w, g艂贸wnie kwarcu (w tym jego odmiany nazywanej ametystem). Agaty wyst臋puj膮 w postaci owalnych konkrecji (tak zwanych bu艂; ich 艣rednica mo偶e si臋ga膰 nawet metra) lub 偶y艂 o grubo艣ci od kilku do kilkunastu centymetr贸w.

Zakres barw w warstwach pojedynczego okazu mo偶e by膰 bardzo du偶y, od jasnoszarego, bia艂ego, czarnego, poprzez odcienie czerwieni, 偶贸艂ci, niebieskoszare, brunatne, a偶 po fiolet i ziele艅. Zabarwienie zale偶y od obecno艣ci domieszek r贸偶nych substancji, w tym tlenku manganu (czer艅), 偶elaza (czerwie艅) oraz minera艂贸w z grupy chloryt贸w (ziele艅). Tak jak zwyk艂y chalcedon agat mo偶e by膰 sztucznie zabarwiany na r贸偶ne kolory za pomoc膮 soli metali.

Ma艂e okazy sprawdzaj膮 si臋 jako oczka w pier艣cionkach, s膮 te偶 polerowane kuli艣cie w postaci tak zwanych b臋bniak贸w, podczas gdy du偶e bu艂y s膮 przecinane na po艂贸wki, a tak偶e na plastry i polerowane.

Charakterystyczne pier艣cienie agat贸w (nazywane niekiedy pier艣cieniami Lieseganga) s膮 efektem specyficznego sposobu ich powstawania. Agaty tworz膮 si臋 w pustkach ska艂 wulkanicznych (na Dolnym 艢l膮sku i w rejonie Krakowa tymi ska艂ami s膮 porfiry i melafiry), kt贸re by艂y wcze艣niej p臋cherzami zawieraj膮cymi gazy wulkaniczne, poprzez wieloetapowe wytr膮canie krzemionki i innych substancji z roztworu.

Wyroby ozdobne z agatu znane by艂y ju偶 w staro偶ytno艣ci, na Krecie, w Grecji oraz w Rzymie. Wykonywano mi臋dzy innymi miniaturowe p艂askorze藕by na owalnych medalionach 鈥 gemmach: wypuk艂e (kamee) oraz wkl臋s艂e (intaglia). Znane s膮 te偶 przedmioty wykonane z agatu datowane na pocz膮tki polskiej pa艅stwowo艣ci – w tym kielich z X wieku. Obecnie agaty najcz臋艣ciej sprzedawane s膮 w postaci przeci臋tej i wypolerowanej, przy czym polskie agaty przecinane s膮 na po艂owy, a brazylijskie – z regu艂y na plastry.

Odmian膮 agat贸w s膮 onyksy. Te kamienie charakteryzuj膮 si臋 obecno艣ci膮 naprzemianleg艂ych ciemnych i jasnych warstewek. Mog膮 one powstawa膰 w spos贸b naturalny, cho膰 ju偶 od czas贸w staro偶ytnych produkowano je poprzez barwienie zwyk艂ych agat贸w.

Najbardziej znane agaty pochodz膮 z Brazylii, Indii (tzw. agaty mszyste), a tak偶e Polski. Wyst臋puj膮 te偶 mi臋dzy innymi w Urugwaju oraz Egipcie.

Polskie agaty

Polskie agaty wyst臋puj膮 na Dolnym 艢l膮sku, a w mniejszych ilo艣ciach w okolicach Krakowa. S膮 one znane na ca艂ym 艣wiecie, imponuj膮c bogat膮 skal膮 barw oraz oryginalnym rysunkiem, czyli uk艂adem i kszta艂tem kolejnych warstewek.

Zr贸偶nicowane barwy agat贸w dolno艣l膮skich s膮 ca艂kowicie naturalne, w odr贸偶nieniu od wielu barwionych agat贸w sprowadzanych z Brazylii. Agaty z niemal ka偶dego polskiego stanowiska maj膮 swoje unikalne cechy, co pozwala na odr贸偶nienie okaz贸w pochodz膮cych z r贸偶nych miejsc Dolnego 艢l膮ska.

Agat - Nowy Ko艣ci贸艂 - Dolny 艢l膮sk.

Agat z miejscowo艣ci Nowy Ko艣ci贸艂, znajduj膮cej si臋 na Dolnym 艢l膮sku, na p贸艂noc od Jeleniej G贸ry.

Historia polskich agat贸w

280 milion贸w lat temu teren dzisiejszej Polski zajmowa艂y g贸ry, p贸艂pustynie poprzecinane rzekami okresowymi oraz jeziorzyska. W艂a艣nie ko艅czy艂 si臋 trwaj膮cy miliony lat proces formowania Pangei 鈥 ogromnego kontynentu, kt贸ry skupia艂 niemal wszystkie 贸wczesne l膮dy. Pangea powsta艂a w wyniku wielkich kolizji kontynent贸w. 艁膮czy艂y si臋 one ze sob膮, wypi臋trzaj膮c wysokie g贸ry.

Mapa paleogeograficzna: karbon, 310 mln lat temu.

艢wiat 310 milion贸w lat temu, w karbonie. W wyniku kolizji Eurameryki i Gondwany powsta艂 ogromny kontynent Pangea. W wyniku kolizji wypi臋trzy艂 si臋 ogromny 艂a艅cuch g贸rski, kt贸rego cz臋艣膰 znajdowa艂a si臋 na terenie dzisiejszego Dolnego 艢l膮ska.

Teren dzisiejszego Dolnego 艢l膮ska znalaz艂 si臋 na kraw臋dzi dw贸ch 艂膮cz膮cych si臋 fragment贸w kontynentalnych. P贸艂nocna Polska stanowi艂a cz臋艣膰 Laurosji (po艂膮czonej Ameryki P贸艂nocnej oraz p贸艂nocno-wschodniej Europy). Z kolei wsp贸艂czesne Sudety by艂y fragmentem niewielkiego kontynentu Armoryki. Kolizja Laurosji i Armoryki przypomina艂a du偶o p贸藕niejsze zderzenie Indii oraz Azji, w wyniku kt贸rego powsta艂y Himalaje.

Na terenie Dolnego 艢l膮ska r贸wnie偶 musia艂y w贸wczas powsta膰 wysokie g贸ry. Co wi臋cej, wiele z nich by艂o aktywnymi wulkanami. Niekt贸re spokojnie wylewa艂y law臋, tak jak wsp贸艂czesne wulkany tarczowe Hawaj贸w. Inne gwa艂townie wybucha艂y, a 艣lady wyrzuconej w贸wczas lawy geolodzy znajduj膮 na terenie zbli偶onym po艂owie terytorium dzisiejszej Polski!

Polska we wczesnym permie, 280 mln lat temu. Wulkany na terenie dzisiejszego Dolnego 艢l膮ska (rys. Edyta Felcyn).

Tak m贸g艂 wygl膮da膰 Dolny 艢l膮sk we wczesnym permie, blisko 300 mln lat temu. Krajobraz usiany by艂 wieloma czynnymi wulkanami (rys. Edyta Felcyn).

Z wulkanami zwi膮zana by艂a obecno艣膰 gor膮cych 藕r贸de艂 oraz wyziew贸w wulkanicznych. Sudety musia艂y przypomina膰 w贸wczas dzisiejsz膮 Islandi臋 鈥 klimat by艂 jednak o wiele cieplejszy (Europa le偶a艂a w pobli偶u zwrotnika) i bardziej suchy. Pod ziemi膮 kr膮偶y艂y gor膮ce roztwory zawieraj膮ce krzemionk臋 (dwutlenek krzemu) oraz inne pierwiastki i zwi膮zki chemiczne. Wp艂ywa艂y one do pustek skalnych, gdzie wytr膮ca艂y si臋 rozpuszczone w nich minera艂y.

W ten spos贸b, warstewka po warstewce, tworzy艂y si臋 dolno艣l膮skie i krakowskie agaty. Sk艂ad chemiczny rozpuszczonych substancji mineralnych zmienia艂 si臋 nieustannie. To dlatego ka偶da kolejna warstewka agatu r贸偶ni si臋 od pozosta艂ych swoj膮 barw膮. Niekiedy w centrum agatu tworz膮 si臋 kryszta艂y kwarcu. Jego zabarwiona na bia艂o odmiana nosi nazw臋 kwarcu mlecznego. Niekiedy spotykane s膮 te偶 kryszta艂y o delikatnej fioletowej barwie. S膮 to ametysty.

Tak jak chalcedon, kt贸rego odmian膮 jest agat, tak i kwarc jest chemicznie dwutlenkiem krzemu. Geolodzy potocznie nazywaj膮 t臋 substancj臋 krzemionk膮. Jest to najbardziej powszechny budulec ska艂 wyst臋puj膮cych na powierzchni Ziemi. Kwarc to krystaliczna odmiana krzemionki, natomiast chalcedon i agat to odmiany skrytokrystaliczne. Go艂ym okiem nie dostrzegamy w nich bowiem struktury krystalicznej. Jej dojrzenie jest mo偶liwe dopiero pod mikroskopem.

Sk膮d wzi臋艂y si臋 pustki skalne, w kt贸rych mog艂y tworzy膰 si臋 agaty? Ska艂y, w kt贸rych znajdowane s膮 te pi臋kne kamienie, to tak zwane riolity聽(okre艣lane te偶 potocznie mianem porfir贸w) oraz melafiry (odmiana bazalt贸w). Stanowi膮 one produkty dzia艂alno艣ci wulkanicznej (ska艂臋 magmow膮 wulkaniczn膮) 鈥 jest wi臋c to lawa taka jak powstaj膮ca wsp贸艂cze艣nie, cho膰 pozornie r贸偶ni膮ca si臋 od niej barw膮 i struktur膮. Te r贸偶nice s膮 ca艂kiem zrozumia艂e. Dolno艣l膮skie riolity maj膮 bowiem za sob膮 280 milion贸w lat historii, w trakcie kt贸rych oddzia艂ywa艂y na nie gor膮ce roztwory oraz liczne procesy geologiczne.

Gdzie mo偶na obejrze膰 agaty?

Agaty stanowi膮 obowi膮zkowy element ekspozycji ka偶dego polskiego muzeum geologicznego. Mo偶na je tak偶e zobaczy膰 na gie艂dach minera艂贸w i skamienia艂o艣ci, a tak偶e na wi臋kszo艣ci stoisk z pami膮tkami w dolno艣l膮skich miejscowo艣ciach turystycznych. Imprez膮 obowi膮zkow膮 dla ka偶dego mi艂o艣nika agat贸w jest doroczne Lw贸weckie Lato Agatowe w Lw贸wku 艢l膮skim 鈥 jedna z najlepszych imprez mineralogicznych na 艣wiecie (wed艂ug rankingu World’s Top Gem Shows & Showcases).

Gdzie mo偶na znale藕膰 agaty?

Najpi臋kniejsze agaty ukryte s膮 w tak zwanych bu艂ach, zbudowanych z riolitu, o 艣rednicy od kilku do kilkudziesi臋ciu centymetr贸w, cz臋sto pokrytych na powierzchni glin膮 oraz i艂em. Od zewn膮trz taka bu艂a nie ujawnia kryj膮cych si臋 w niej skarb贸w. Agaty widoczne s膮 na jej powierzchni co najwy偶ej w postaci cienkich 偶y艂ek. Zbieracz takich okaz贸w musi zabra膰 bu艂臋 (nie wolno jej rozbija膰), a nast臋pnie przeci膮膰 i wypolerowa膰. Potrzebny do tego sprz臋t wykracza poza mo偶liwo艣ci amatorskich zbieraczy, dlatego te偶 wskazane jest poprzestanie na zbieraniu fragment贸w ju偶 rozbitych agat贸w, kt贸re te偶 mog膮 by膰 bardzo efektowne.

Przeci臋ty i wypolerowany agat z Dolnego 艢l膮ska. Pasek skali: 2 cm.

Przeci臋ty i wypolerowany agat z Dolnego 艢l膮ska. Pasek skali: 2 cm.

Nie nale偶y natomiast rozbija膰 du偶ych bu艂, w kt贸rych mo偶e potencjalnie znajdowa膰 si臋 agat 鈥 warto艣膰 rozbitego okazu jest o wiele ni偶sza ni偶 kompletnego.

Bu艂y agatowe znajduj膮ce si臋 w porfirach s膮 bardziej odporne na procesy wietrzenia ni偶 sama ska艂a porfirowa, st膮d te偶 najcz臋艣ciej znajdowane s膮 lu藕no w osadzie tworz膮cym si臋 w strefie wietrzenia. W ten spos贸b mo偶na je zreszt膮 艂atwiej zlokalizowa膰 ni偶 w litej skale. Przeci臋tna 艣rednica polskich okaz贸w to kilkana艣cie centymetr贸w.

Wype艂nienie pustek warstewkami chalcedonu jest niekiedy nieca艂kowite. W贸wczas w centrach okaz贸w tworz膮 si臋 szczotki zbudowane przez kryszta艂y minera艂贸w, zw艂aszcza kwarcu (i jego fioletowej odmiany, nazywanej ametystem).

Na Dolnym 艢l膮sku istnieje co najmniej kilkana艣cie stanowisk agatowych, jednak zdecydowanie najbardziej znanym z nich jest dolina Piekie艂ko, znajduj膮ca si臋 na p贸艂nocno-zachodnim zboczu wzg贸rza Wo艂ek pomi臋dzy miejscowo艣ciami R贸偶ana i Dynowice (Nowy Ko艣ci贸艂), na po艂udnie od Z艂otoryi. Agaty pochodz膮ce stamt膮d okre艣lane s膮 potocznie mianem agat贸w z Nowego Ko艣cio艂a.

Stanowisko jest trudno dost臋pne. Znajduje si臋 ono pomi臋dzy wzg贸rzami Wo艂ek i Wygorzel, w dolince Piekie艂ko, kt贸rej wylot znajduje si臋 przy asfaltowej drodze z Wojcieszowa do Z艂otoryi, mi臋dzy R贸偶an膮 i Dynowicami. Od drogi nale偶y przej艣膰 oko艂o 500 m w g贸r臋 dolinki. Agaty znajdowane s膮 na obszarze kilku hektar贸w, wi臋c nie trzeba dotrze膰 do g艂贸wnego pola eksploatacji: mo偶na obejrze膰 r贸wnie偶 kawa艂ki ska艂 znajdowane po drodze.

Informacje o tym stanowisku oraz zdj臋cia mo偶na znale藕膰 w internecie, mi臋dzy innymi tutaj. Szeroko艣膰 geograficzna stanowiska: 51,0515 N, d艂ugo艣膰: 15,8601 E.

Poszukuj膮c agat贸w warto zwr贸ci膰 uwag臋 na zniszczenia, jakie powoduje praca zawodowych poszukiwaczy. Nie nale偶y i艣膰 w ich 艣lady. Z regu艂y w zupe艂no艣ci wystarcza zabranie na pami膮tk臋 rozbite kawa艂k贸w agat贸w, kt贸re zosta艂y przez nich porzucone obok do艂贸w wydr膮偶onych w celu poszukiwania bu艂 agatowych. Wskazana jest r贸wnie偶 du偶a ostro偶no艣膰: otwory w ziemi wykopane przez poszukiwaczy nie s膮 zabezpieczone, a ich okolica pokryta jest lepkim osadem, kt贸ry po deszczach mo偶e by膰 bardzo 艣liski.

Okolice Nowego Ko艣cio艂a s膮 dla zbieraczy minera艂贸w jednym z najbardziej atrakcyjnych miejsc w Polsce. W pobli偶u mo偶na znale藕膰 鈥 opr贸cz agat贸w 鈥 tak偶e kryszta艂y g贸rskie (przezroczysty kwarc), ametyst, kalcyt, skalenie oraz oliwiny (oliwin, kt贸rego zdj臋cie znajduje si臋 na kartach, pochodzi ze wzg贸rza Wo艂ek). Niedaleko znajduj膮 si臋 tak偶e Organy Wielis艂awskie 鈥 pot臋偶na 艣ciana zbudowana ze ska艂 wulkanicznych, kt贸re podczas stygni臋cia pop臋ka艂y w pi臋cio- i sze艣ciok膮tne s艂upy, przypominaj膮ce swoim kszta艂tem organy piszcza艂kowe.

Mniej znane – cho膰 r贸wnie偶 pi臋kne – agaty pochodz膮 z rejonu Krzeszowic na zach贸d od Krakowa. Tam r贸wnie偶 w okresie karbo艅skim i permskim dzia艂a艂y wielkie wulkany. Agaty s膮 produktem ubocznym tej dzia艂alno艣ci wulkanicznej sprzed oko艂o 300 milion贸w lat.

Barwienie agat贸w

Agaty sprzedawane w postaci plastr贸w s膮 cz臋sto barwione. Z regu艂y nie ujawnia si臋 klientowi faktu sztucznego zabarwienia okazu! Wielu “poprawionych” agat贸w nie da si臋 odr贸偶ni膰 od w pe艂ni naturalnych kamieni. Wyj膮tek stanowi膮 te, kt贸re wykazuj膮 odcienie niespotykane w przyrodzie, na przyk艂ad intensywny b艂臋kit.

Podatno艣膰 agat贸w na barwienie zale偶y od ich porowato艣ci i zawarto艣ci opalu oraz wody. Bia艂e warstwy zbudowane z kwarcu nie zabarwiaj膮 si臋.

Aby uzyska膰 poszczeg贸lne odcienie barwionych agat贸w stosuje si臋 r贸偶ne barwniki nieorganiczne:

  • zabarwienie czerwone – w roztworze azotanu 偶elaza; nast臋pnie okazy s膮 wypra偶ane,
  • zabarwienie niebieskie – zanurzanie w roztworze 偶elazocyjanku potasu, a nast臋pnie gotowanie w witriolu,
  • zabarwienie zielone – mi臋dzy innymi za pomoc膮 azotanu niklu, po艂膮czone z silnym podgrzaniem okazu,
  • zabarwienie br膮zowe – za pomoc膮 roztworu cukru, a nast臋pnie porzez podgrzewanie,
  • zabarwienie 偶贸艂te – zanurzenie w kwasie solnym, nast臋pnie lekkie podgrzanie.

(Opis barwienia za: Schumann, W., 2004. Kamienie szlachetne i ozdobne. Oficyna Wydawnicza Alma-Press, Warszawa, 312 str).

Nazwa kamienia ozdobnegoAgat
Sk艂ad chemicznydwutlenek krzemu
Twardo艣膰6,5-7
G臋sto艣膰2,6-2,65 g/cm3
Uk艂ad krystalograficznytrygonalny
Wiek polskich okaz贸wagaty z Dolnego 艢l膮ska oraz rejonu Krakowa powsta艂y w erze paleozoicznej, a 艣ci艣lej w okresie permskim, a ich geneza ma zwi膮zek z intensywn膮 dzia艂alno艣ci膮 wulkaniczn膮, kt贸ra mia艂a w贸wczas miejsce na terenie dzisiejszej po艂udniowej Polski; powstanie wielobarwnych, pasiastych agat贸w by艂o efektem przep艂ywania przez pustki w ska艂ach wulkanicznych gor膮cych fluid贸w, z kt贸rych wytr膮ca艂a si臋 krzemionka (dwutlenek krzemu), w postaci minera艂u chalcedonu 鈥 agat jest zbudowany g艂贸wnie z tego minera艂u

Wybrane polskie stanowiska z agatami

Poza Dolnym 艢l膮skiem:

  • okolice Krakowa 鈥 Regulice, Rudno (oba miejsca w nieczynnym kamienio艂omie melafiru), a tak偶e w rejonie Tenczynka oraz Nied藕wiedziej G贸ry (nieczynny kamienio艂om diabazu).

Stanowiska dolno艣l膮skie:

  • kamienio艂om melafiru w 艢wierkach (ska艂y silnie przesycone chalcedonem, chalcedon tworzy du偶e soczewy barwy ciemnoczerwonej),
  • G艂uszyca G贸rna, Grz臋dy, Bor贸wno, Rybnica Le艣na (w melafirach),
  • Wle艅 鈥 nad po艂udniowym wylotem tunelu kolejowego,
  • Lubiechowa 鈥 nieczynny kamienio艂om 3 km na zach贸d od dawnej stacji kolejowej 艢wierzawa, agaty z pier艣cieniami bia艂ymi i bia艂o-r贸偶owymi na przemian z popielatymi, niezbyt du偶e,
  • R贸偶ana (SE zbocze wzg贸rza Wo艂ek, nieczynny kamienio艂om melafiru 300 m na zach贸d od ostatnich zabudowa艅, po zachodniej stronie toru kolejowego),
  • Suszyna ko艂o K艂odzka (na polach na po艂udnie od wsi),
  • Mr贸wieniec ko艂o Radkowa, 2 km na zach贸d od Suszyny (na polach na po艂udnie od wsi),
  • Kamieniec ko艂o K艂odzka 鈥 nieczynny kamienio艂om melafiru po p贸艂nocno-zachodniej stronie drogi z Kamie艅ca do Szalejowa G贸rnego, nieliczne agaty,
  • Niwa w gminie Szczytna 鈥 dolina bezimiennego potoku p艂yn膮cego w pobli偶u najbardziej na wsch贸d wysuni臋tych zabudowa艅 wsi, nieliczne agaty,
  • Czadr贸w ko艂o Kamiennej G贸ry 鈥 nieczynny kamienio艂om melafiru, wyst臋puje r贸wnie偶 karneol,
  • mi臋dzy Wielis艂awiem Z艂otoryjskim a Nowym Ko艣cio艂em 鈥 400 m od Kaczawy na po艂udniowym skraju Nowego Ko艣cio艂a, w porfirach,
  • Dynowice 鈥 Nowy Ko艣ci贸艂 鈥 na zboczu wzg贸rza na po艂udnie od przejazdu kolejowego w Dynowicach, a tak偶e w przekopie kolejowym, na zboczach g贸ry Wo艂ek, 800-1000 m na po艂udnie od Dynowic, w wielu miejscach,
  • Gozdno ko艂o 艢wierzawy 鈥 na okolicznych polach w wychodniach porfir贸w (czerwono-brunatna gleba),
  • P艂贸czki G贸rne ko艂o Lw贸wka 鈥 agaty w rumoszu na polach w okolicy wzniesie艅 na linii NW-SE (g贸ra Mogi艂a i g贸ra Pleban).