Zaznacz stron臋

Chalcedon

Minera艂 zbudowany z krzemionki (dwutlenek krzemu), tak jak popularny kwarc, ale w odr贸偶nieniu od niego nie tworz膮cy du偶ych kryszta艂贸w. Mineralodzy m贸wi膮 zatem, 偶e chalcedon jest drobnokrystaliczn膮 (skrytokrystaliczn膮), porowat膮 odmian膮 krzemionki.

Cho膰 jego kryszta艂y nie s膮 dostrzegalne go艂ym okiem, to jednak chalcedon posiada struktur臋 krystaliczn膮. Jest wi臋c on minera艂em, w odr贸偶nieniu od opalu (innej odmiany krzemionki), kt贸ry nie tworzy nawet mikroskopijnych kryszta艂贸w, stanowi膮c zatem mineraloid.

Chalcedon i chryzopraz.

Z lewej strony: chalcedon. Z prawej: jego zielona odmiana nazywana
chryzoprazem (漏 allocricetulus – Fotolia.com).

Cechy chalcedonu

Twardo艣膰 chalcedonu jest ni偶sza ni偶 kwarcu (6. stopie艅 w skali Mohsa), nieco mniejsza jest te偶 jego g臋sto艣膰. Tak jak kwarc nie wykazuje 艂upliwo艣ci, a powierzchnie prze艂amu s膮 nier贸wne, po艂yskuj膮ce.

Chalcedon wyst臋puje najcz臋艣ciej w postaci skupie艅 nerkowatych, kulistych, skorupowych, niekiedy tworzy nacieki oraz wype艂nia pr贸偶nie i szczeliny w ska艂ach. Z regu艂y nie ma 偶ywej barwy 鈥 jest szary lub lekko niebieskawy b膮d藕 czerwonawy, zazwyczaj prze艣wiecaj膮cy. Efektownie zabarwione odmiany s膮 jednak wykorzystywane jako kamienie szlachetne oraz ozdobne. Zabarwienie nie zawsze jest jednorodne, czasami zmienia si臋 w spos贸b warstwowy.

Od艂amki r贸偶nie zabarwionych chalcedon贸w.

Od艂amki r贸偶nie zabarwionych chalcedon贸w. Ka偶dy z kawa艂k贸w ma oko艂o 1,5-2 cm 艣rednicy. Chalcedon nie wykazuje 艂upliwo艣ci, lecz prze艂am – p臋ka wi臋c na ostrokraw臋dziste, nier贸wne i ostre fragmenty, podobnie jak krzemienie.

Wyst臋powanie

Minera艂 ten cz臋sto wyst臋puje w ska艂ach magmowych wulkanicznych. Nie jest on jednak pierwotnym sk艂adnikiem tych ska艂: z regu艂y wytr膮ca si臋 z gor膮cych roztwor贸w, kt贸re pojawiaj膮 si臋 w zwi膮zku z dzia艂alno艣ci膮 wulkaniczn膮 i przes膮czaj膮 si臋 przez ska艂y, oddaj膮c rozpuszczon膮 w nich krzemionk臋. W taki spos贸b powstaj膮 te偶 agaty, kt贸re sk艂adaj膮 si臋 przede wszystkim z r贸偶nobarwnych warstewek chalcedonu.

Ze wzgl臋du na do艣膰 du偶膮 popularno艣膰 chalcedonu istniej膮 ska艂y zbudowane g艂贸wnie z tego minera艂u. Nale偶y do nich jaspis, kt贸ry bywa najcz臋艣ciej czerwonawy, brunatny, cho膰 zdarzaj膮 si臋 te偶 inne odmiany barwne. Lidyty s膮 z kolei czarne. Chalcedon buduje te偶 krzemienie, kt贸re spotykane s膮 na terenie ca艂ej Polski, a ich barwa jest niezwykle zr贸偶nicowana (czarna, szara, czerwona, niebieska).

Odmiany chalcedonu

Niekt贸re z odmian chalcedonu o szczeg贸lnie interesuj膮cym zabarwieniu mia艂y przez stulecia status kamieni szlachetnych. Najbardziej znane odmiany to:

  • chryzopraz 鈥 jasnozielony,
  • heliotrop 鈥 ciemnozielony z czerwonawymi plamkami,
  • karneol 鈥 czerwony, 偶贸艂toczerwony (zabarwienie to zawdzi臋cza wrostkom minera艂贸w zawieraj膮cych 偶elazo, zw艂aszcza hematytu),
  • sard 鈥 brunatny, czerwonobrunatny,
  • onyks 鈥 czarny.

Polskie chalcedony

Polska jest znana przede wszystkim z chryzopraz贸w. Przez wiele lat najwi臋kszym na 艣wiecie dostawc膮 tej odmiany chalcedonu by艂 Dolny 艢l膮sk. Z艂贸偶 chryzoprazu szukano tam ju偶 w XIII wieku, jednak pierwsz膮 du偶膮 偶y艂臋 odnaleziono dopiero w 1740 roku w Ko藕micach ko艂o Z膮bkowic 艢l膮skich. Kolejne stanowiska odkryto na terenie Wzg贸rz Szklarskich. Chryzoprazy dolno艣l膮skie by艂y intensywnie promowane przez dw贸r pruski, czemu zawdzi臋cza艂y swoje rosn膮ce powodzenie. Sam chryzopraz by艂 ju偶 jednak znany du偶o wcze艣niej, a w 艣redniowieczu przypisywano mu moc ochrony przed chorobami oraz leczenia schorze艅 oczu. W XIX wieku sta艂 si臋 jednym z najcz臋艣ciej stosowanych kamieni szlachetnych, a 贸wczesne wyroby jubilerskie wykonywano niemal wy艂膮cznie z okaz贸w dolno艣l膮skich. Dopiero odkryte w 1960 roku z艂o偶a australijskie prze艂ama艂y ten monopol. Znane od ko艅ca XIX wieku z艂o偶a ameryka艅skie oraz rosyjskie mia艂y niewielkie znaczenie. Opracowano natomiast imitacje chryzoprazu, barwi膮c zwi膮zkami niklu i chromu chalcedony o innym zabarwieniu, a nawet zwyk艂e szk艂o.

Najwi臋ksze polskie z艂o偶e chryzoprazu znajduje si臋 w kopalni rudy niklu w Szklarach w rejonie Z膮bkowic 艢l膮skich. Nie jest to przypadek, gdy偶 w艂a艣nie zwi膮zkom niklu chryzoprazy zawdzi臋czaj膮 swoje pi臋kne zabarwienie. W XIX wieku ceniono okazy pochodz膮ce z G贸ry Grochowiec ko艂o Grochowa, a tak偶e Szklanej G贸ry ko艂o Szklar.

Wyst膮pienia chryzopraz贸w zwi膮zane s膮 z obecno艣ci膮 ska艂y okre艣lanej mianem serpentynitu. W okolicach Szklar tworz膮 one pas kilku wzniesie艅 o d艂ugo艣ci 5 km. Powstanie z艂贸偶 niklu oraz chryzopraz贸w mia艂o zwi膮zek z niszczeniem (wietrzeniem) ska艂 poprzez oddzia艂ywanie proces贸w fizycznych i chemicznych oko艂o 25 milion贸w lat temu, gdy wypi臋trzane by艂y Sudety i ska艂y serpentynitowe znalaz艂y si臋 na powierzchni. 脫wczesny klimat by艂 gor膮cy i wilgotny, a to przyspiesza艂o rozpad serpentynit贸w na s艂abo zwi臋z艂e agregaty zawieraj膮cej zwi膮zki 偶elaza oraz niklu. Ten zwierza艂y serpentynit przykrywa obecnie znajduj膮c膮 si臋 g艂臋biej, niezwietrza艂膮 ska艂臋. Zwi膮zki niklu, kt贸rych 藕r贸d艂em s膮 ska艂y serpentynitowe, nadaj膮 zwietrzelinie lekko zielonkaw膮 barw臋.

Rozpad serpentynitu w warunkach gor膮cego i wilgotnego klimatu powodowa艂 przej艣cie krzemionki uwolnionej z minera艂贸w oliwin贸w do roztwor贸w. Roztwory te przes膮cza艂y si臋 poprzez ska艂y i oddawa艂y rozpuszczone w nich zwi膮zki, tworz膮c w ten spos贸b 偶y艂y chalcedonowe oraz chryzoprazowe. St膮d te偶 dolno艣l膮skie chryzoprazy cz臋sto tworz膮 偶y艂owe lub p艂ytowe skupienia. Dodatkowym skutkiem opisywanych przemian by艂o wzbogacenie zwietrzeliny w rudy niklu, kt贸re r贸wnie偶 eksploatowano.

Chryzoprazy wyst臋puj膮 te偶 w rejonie Jordanowa na Dolnym 艢l膮sku. Tam r贸wnie偶 towarzysz膮 one ska艂om serpentynitowym. Chryzoprazy napotkano mi臋dzy innymi w zwietrzelinie serpentynitowej w dawnej kopalni magnezytu w Wirach w rejonie Masywu 艢l臋偶y.

Inne ozdobne odmiany chalcedonu znajdowane w Polsce (poza agatami, kt贸re te偶 s膮 zbudowane z chalcedonu) to mi臋dzy innymi karneol, kt贸ry jest spotykany w ska艂ach wulkanicznych ze schy艂ku ery paleozoicznej 鈥 tak zwanych melafirach. Jego stanowiska znajduj膮 si臋 w rejonie Kamiennej G贸ry oraz K艂odzka. Z kolei sard znany jest ze 艣cian kamienio艂omu melafir贸w w 艢wierkach ko艂o Nowej Rudy.

Agat - Nowy Ko艣ci贸艂 - Dolny 艢l膮sk.

Agat z miejscowo艣ci Nowy Ko艣ci贸艂, znajduj膮cej si臋 na Dolnym 艢l膮sku, na p贸艂noc od Jeleniej G贸ry. R贸偶nobarwne, pofalowane warstewki agatu zbudowane s膮 g艂贸wnie z chalcedonu.

Na 艣wiecie chalcedon wyst臋puje mi臋dzy innymi w Brazylii, Indiach, Urugwaju oraz na Madagaskarze. Od wielu wiek贸w by艂 on wykorzystywany w celach rze藕biarskich.

Jaspis z Dolnego 艢l膮ska, z kamienio艂omu melafiru w 艢wierkach ko艂o Nowej Rudy.

Jaspis jest ska艂膮 zbudowan膮 mi臋dzy innymi z chalcedonu. Na fotografii okaz z Dolnego 艢l膮ska, z kamienio艂omu melafiru w 艢wierkach ko艂o Nowej Rudy. Fragment wypolerowanej powierzchni okazu. Szeroko艣膰 zdj臋cia: oko艂o 5 cm.

Chalcedon - skupienia.

Groniaste skupienia chalcedonu – wyra藕nie widoczny jest tutaj brak dobrze wykszta艂conych, dostrzegalnych go艂ym okiem kryszta艂贸w, charakterystycznych dla kwarcu (Celebes, Indonezja). Fot. G茅ry PARENT, Wikimedia Commons.