Zaznacz stron臋

Piaskowce karpackie

Ska艂y te powsta艂y w zbiornikach morskich znajduj膮cych si臋 na terenie dzisiejszych Beskid贸w, przede wszystkim w okresie kredowym oraz w paleogenie, czyli na przestrzeni ponad stu milion贸w lat, w czasach dinozaur贸w oraz po ich wygini臋ciu. Piaskowce zosta艂y sfa艂dowane i wypi臋trzone w pocz膮tkach neogenu, a wi臋c oko艂o 20 milion贸w lat temu.

W odr贸偶nieniu od piaskowc贸w kredy z Dolnego 艢l膮ska ska艂y buduj膮ce Beskidy i Bieszczady najcz臋艣ciej sk艂adaj膮 si臋 z ziaren r贸偶nych minera艂贸w i ska艂, nie tylko kwarcu. Dominuj膮 w艣r贸d nich:

  • szarog艂azy (czyli zawieraj膮ce, opr贸cz ziaren kwarcu, tak偶e skalenie, miki, inne minera艂y oraz okruchy ska艂),
  • arkozy (czyli zawieraj膮ce du偶e ilo艣ci ziaren skaleni, powy偶ej kilkunastu procent),
  • piaskowce oligomiktyczne (czyli zawieraj膮ce okruchy jednego minera艂u lub ska艂y; najcz臋艣ciej spotykan膮 odmian膮 s膮 piaskowce kwarcowe, zbudowane z ziaren minera艂u kwarcu).

Cz臋sto wyst臋puj膮 one na przemian ze zlepie艅cami (a wi臋c ska艂ami osadowymi okruchowymi o wi臋kszych 艣rednicach ziaren, powy偶ej 2 mm), mu艂owcami (ska艂y zbudowane z drobniejszych ziaren ni偶 piaskowce), a tak偶e wapieniami i marglami (ska艂y osadowe chemiczne) oraz ska艂ami krzemionkowymi.

Te charakterystyczne cechy piaskowc贸w karpackich wynikaj膮 ze sposobu ich powstania. Osad je buduj膮cy by艂 odk艂adany na dnie morza przez tak zwane pr膮dy zawiesinowe, nios膮ce w d贸艂 stoku kontynentalnego, na du偶e odleg艂o艣ci, materia艂 znajduj膮cy si臋 w zawiesinie. Taka chmury osadu mog艂y si臋 przemieszcza膰 na odleg艂o艣膰 kilkuset kilometr贸w, z pr臋dko艣ci膮 co najmniej dziesi膮tek kilometr贸w na godzin臋, uwalniaj膮c po kolei ziarna o coraz drobniejszej 艣rednicy. Kolejne generacje takich pr膮d贸w odk艂ada艂y zatem na dnie warstwy osadu o r贸偶nej 艣rednicy ziaren, naprzemiennie zlepie艅ce, piaskowce oraz mu艂owce, tworz膮c tak zwany flisz, nazywany potocznie fliszem karpackim.

Mapa geologiczna Karpat: osady fliszowe Karpat zewn臋trznych, eoce艅skie i m艂odsze.

Mapa geologiczna Karpat: osady fliszowe Karpat zewn臋trznych, eoce艅skie i m艂odsze. S膮 to g艂贸wnie opisywane tutaj piaskowce, a tak偶e zlepie艅ce i mu艂owce, a miejscami tak偶e wapienie oraz margle.

Kompleksy fliszowe mog膮 mie膰 grubo艣膰 (czyli mi膮偶szo艣膰) setek, a nawet tysi臋cy metr贸w. Zazwyczaj s膮 one monotonne, ale mo偶liwe jest wydzielenie w ich obr臋bie zespo艂贸w warstw o podobnych cechach, kt贸re daj膮 si臋 prze艣ledzi膰 na du偶ej przestrzeni. Tak jest te偶 w przypadku fliszu karpackiego. Najbardziej charakterystyczne jego odmiany s膮 opisane poni偶ej.

Najwa偶niejsze odmiany piaskowc贸w karpackich

Piaskowce grodziskie. Powsta艂y we wczesnej kredzie. Posiadaj膮 spoiwo wapniste i wapnisto-krzemionkowo-ilaste. W艣r贸d nich liczne s膮 wk艂adki 艂upk贸w, co utrudnia eksploatacj臋. Stosowano je do produkcji kruszywa drogowego. Wyst臋puj膮 mi臋dzy Bielsko-Bia艂膮 na zachodzie a Leskiem na wschodzie.

Piaskowce lgockie. Powsta艂y na prze艂omie wczesnej i p贸藕nej kredy. Drobno- i 艣rednioziarniste, ciemne, rozpadaj膮ce si臋 na bry艂y, cz臋sto przepojone krzemionk膮, z wk艂adkami 艂upk贸w oraz rogowc贸w. Spotykane od miejscowo艣ci Kozy na zachodzie po Sanok na wschodzie. Wykorzystywane do produkcji t艂ucznia drogowego oraz grysu. Ich ciemnozielonkawa odmiana by艂a te偶 sporadycznie stosowana w budownictwie.

Piaskowce godulskie. Powsta艂y w pocz膮tkach p贸藕nej kredy. S膮 艣rednio- i gruboziarniste, ze spoiwem krzemionkowym, rzadziej w臋glanowym oraz ilastym, z wk艂adkami 艂upk贸w. Cz臋ste s膮 w nich okruchy r贸偶nych ska艂 鈥 s膮 to wi臋c przede wszystkim piaskowce szarog艂azowe. Stosowane s膮 jako materia艂 budowlany oraz drogowy. Najbardziej znana odmiana wyst臋puje w okolicach Brennej. Zielonkawe zabarwienie zawdzi臋cza ona obecno艣ci minera艂u glaukonitu. By艂a ona cz臋sto stosowana w budownictwie jako p艂yty ok艂adzinowe. Piaskowce godulskie eksploatowano r贸wnie偶 w okolicach Wis艂y, Ustronia, Mi臋dzybrodzia Bialskiego, Barwa艂du ko艂o Kalwarii, a tak偶e Por膮bki i G贸rek Wielkich ko艂o Skoczowa. Wyst臋puj膮 wi臋c one w Beskidzie 艢l膮skim i Ma艂ym; dalej ku wschodowi ska艂y tego wieku to przede wszystkim 艂upki.

Piaskowce istebnia艅skie. Powsta艂y na prze艂omie kredy i paleogenu, a wi臋c w czasach, w kt贸rych wygin臋艂y dinozaury. S膮 艣rednio- i gruboziarniste, czasami zlepie艅cowate, najcz臋艣ciej ze spoiwem ilastym. Tworz膮 艂awice o du偶ej mi膮偶szo艣ci (grubo艣ci), nawet kilku metr贸w. To u艂atwia ich eksploatacj臋. Wyst臋puj膮 od Cieszyna na zachodzie po Dobczyce na wschodzie, a tak偶e w Bieszczadach (tam w postaci odmiany zsylifikowanej, czyli przesyconej dwutlenkiem krzemu). Ze wzgl臋du na obecno艣膰 ilastego spoiwa 艂atwo rozpadaj膮 si臋, jednak odmiany bardziej zwi臋z艂e mog膮 by膰 stosowane jako kamie艅 budowlany (p艂yty ok艂adzinowe, coko艂y, stopnie). Skrzemionkowane odmiany stosowano jako t艂ucze艅 drogowy.

Piaskowce inoceramowe. Powstawa艂y przez miliony lat, od pocz膮tk贸w p贸藕nej kredy a偶 po pocz膮tki paleogenu. S膮 drobnoziarniste, tworz膮 stosunkowo cienkie 艂awice (warstwy). Maj膮 barw臋 szarozielon膮, cz臋ste s膮 w nich 偶y艂ki minera艂u kalcytu. Wykorzystywano je do produkcji t艂ucznia drogowego.

Piaskowce ci臋偶kowickie. Powsta艂y we wczesnym eocenie. 艢rednica buduj膮cych je ziarenek minera艂贸w (w艣r贸d kt贸rych wyst臋puje sporo skaleni) oraz ska艂 jest bardzo zmienna. Spoiwo najcz臋艣ciej jest ilaste, w臋glanowe lub ilasto-w臋glanowe, w wyniku czego ska艂y te cz臋sto bywaj膮 rozsypliwe. Piaskowce te tworz膮 charakterystyczne formy skalne: Skamienia艂e Miasto ko艂o Ci臋偶kowic oraz Prz膮dki ko艂o Krosna. Bardzo rozsypliwe odmiany tych piaskowc贸w mo偶na wykorzysta膰 jako 藕r贸d艂o piasku.

Piaskowce kro艣nie艅skie. Tworzy艂y si臋 w eocenie oraz oligocenie. Wyst臋puj膮 na rozleg艂ych obszarach Beskid贸w, mi臋dzy innymi w okolicach Brzozowa, Jas艂a, Krosna, Leska, Sanoka oraz Wadowic. Ich starsze, dolne kompleksy zawieraj膮 stosunkowo niewiele wk艂adek 艂upkowych, a piaskowce tworz膮 w nich grube 艂awice. Ku g贸rze 艂upki staj膮 si臋 coraz powszechniejsze. Dolne piaskowce kro艣nie艅skie wykorzystywano jako materia艂 budowlany oraz dla cel贸w drogowych. S膮 ona piaskowcami kwarcowymi z domieszk膮 muskowitu oraz spoiwem w臋glanowym lub ilasto-w臋glanowym i barwie jasnopopielatej do be偶owej.

Piaskowce magurskie. Powstawa艂y w eocenie i oligocenie. Tworz膮 bardzo mi膮偶sze 艂awice (czyli grube warstwy; nawet do kilkunastu metr贸w grubo艣ci!) i buduj膮 najwy偶sze wzniesienia 艣rodkowych Beskid贸w, w tym Babi膮 G贸r臋, Pilsko oraz Turbacz. S膮 szare, maj膮 spoiwo ilasto-krzemionkowe oraz ilasto-wapienne. Cz臋sto mo偶na w nich zaobserwowa膰 do艣膰 du偶e, obtoczone ziarna kwarcu, a tak偶e kawa艂ki 艂upk贸w ilastych oraz blaszki miki i ziarna minera艂u glaukonitu. Niewiele jest w nich prze艂awice艅 艂upk贸w. Piaskowce magurskie wydobywane by艂y w wielu kamienio艂omach, od Korbielowa na zachodzie po Muszyn臋 na wschodzie. Wykorzystywano je jako materia艂 budowlany (mosty, kraw臋偶niki), kamie艅 dekoracyjny, do wyrobu kostek brukowych oraz t艂ucznia.

Piaskowce fliszu podhala艅skiego. Tworzy艂y si臋 w eocenie i oligocenie. Tworz膮 niezbyt grube warstwy, dodatkowo wyst臋puj膮ce naprzemiennie z 艂upkami. Znane s膮 z Podhala (okolic Chocho艂owa, Czarnego Dunajca i Witowa). Maj膮 dekoracyjny wygl膮d, dzi臋ki czemu eksploatowano je dla cel贸w budowlanych.

Skamienia艂o艣膰 ma艂偶a z grupy inoceram贸w w piaskowcu fliszowym Karpat zewn臋trznych (tak zwane warstwy inoceramowe).

Skamienia艂o艣膰 ma艂偶a z grupy inoceram贸w w piaskowcu fliszowym Karpat zewn臋trznych (tak zwane warstwy inoceramowe).

Odlewy jamek wirowych w piaskowcu magurskim (Szczawnica).

Odlewy jamek wirowych w piaskowcu magurskim (Szczawnica).

Flisz karpacki, czyli naprzemianleg艂e warstwy piaskowc贸w oraz 艂upk贸w mu艂owcowych.

Flisz karpacki, czyli naprzemianleg艂e warstwy piaskowc贸w (jasne, grube warstwy ska艂) oraz 艂upk贸w mu艂owcowych (ciemne, cienkie, warstewki, rozpadaj膮ce si臋 na p艂ytki). W sp膮gu (czyli na dolnej granicy) warstwy piaskowca znajduj膮cej si臋 po prawej stronie widoczne struktury sedymentacyjne (pogr膮zy).

Flisz karpacki.

Flisz karpacki, kt贸ry buduje Beskidy oraz Bieszczady. Ska艂y te powstawa艂y w zbiorniku morskim (oceanie Tetyda) od mezozoiku a偶 po p贸藕ny oligocen, mi臋dzy innymi w paleocenie. Fot. Tomasz Kuran.