Jest to substancja organiczna, kopalna żywica drzew iglastych, dużo rzadziej – liściastych. Bursztyn może być miodowożółty, pomarańczowy, żółtobiały, ale także czerwony, brązowy, brunatny, biały, niebieskawy, zielonkawy. Tworzy okruchy, bryłki, sople oraz naskorupienia.
Bursztyn bałtycki (czyli tak zwany sukcynit).
Charakterystyczną cechą bursztynu jest niewielka gęstość (sprawia wrażenie bardzo lekkiego w stosunku do swojej objętości), topliwość w płomieniu świecy (spala się wydzielając charakterystyczny zapach), a także zdolność do elektryzowania się po potarciu o sukno. Jest kruchy i miękki, zazwyczaj przeświecający, czasami przezroczysty. Obecność pęcherzyków powietrza zmniejsza przezroczystość bursztynu. Oprócz powietrza w kopalnej żywicy zamknięte są też szczątki organizmów. Tworzą one tak zwane inkluzje.
W Polsce bursztyn spotykany jest na wybrzeżu Bałtyku oraz na Lubelszczyźnie, w mniejszych ilościach również na Kurpiach, Mazurach, w Borach Tucholskich oraz na Pomorzu. Największe złoża (wybrzeże i okolice Lublina) są w większości pierwotne – to oznacza, że bursztyn znajdowany jest tam w tych osadach, w których powstawał i był zdeponowany na początku swej historii. Liczne są również złoża wtórne (redeponowane) – takie, do których bursztyn trafił w kolejnych etapach swojej historii. W Polsce takie wtórne złoża pojawiają się między innymi w tak zwanych krach lodowcowych, czyli dużych pakietach osadów przetransportowanych w całości na znaczący dystans przez lądolód w trakcie zlodowaceń epoki plejstoceńskiej.
Na świecie największe złoża bursztynu znane są z Rosji (Sambia; kontynuują się one po stronie polskiej, w okolicach Gdańska), Niemiec, Danii, Wielkiej Brytanii, Rumunii, Włoch, Dominikany oraz Mjanmy.
Polski bursztyn (sukcynit, jantar, bursztyn bałtycki)
Bursztyn spotykany w Polsce (czyli jego odmiana nazywana sukcynitem) zaczął się tworzyć ponad 40 milionów lat temu, w epoce eoceńskiej. Na teren środkowej Europy wkroczyło wówczas morze nazywane często Pramorzem Północnym, ponieważ zajmowało ono również w przybliżeniu obszar współczesnego Morza Północnego. Na jego wybrzeżach rosły bujne lasy szpilkowe. Klimat był cieplejszy niż obecnie: było to jeszcze na długo przed początkiem czasów zlodowaceń.
Tereny obecnej Polski około 35 milionów lat temu (piętro priabon, epoka eoceńska). Nie było jeszcze Sudetów, natomiast wypiętrzone były już częściowo Tatry i Pieniny. Pramorze Północne było na terenie Polski stosunkowo płytkie, głębokości raczej nie przekraczały stu metrów. Zanikające zbiorniki morskie obecnych Karpat, stanowiące wcześniej część oceanu Tetyda, były wciąż znacznie głębsze. Południowa część terytorium Polski jest zdeformowana: Karpaty stanowiły jeszcze część osobnego mikrokontynentu Alkapa, który był dopiero dołączany do Europy i znajdował się nieco dalej na południe niż obecne Tatry. Rekonstrukcja wg Knox R., Bosch A., Rasmussen E.S., Heilmann-Clausen C., Hiss M., De Lugt I., Kasiński J.R., King C., Köthe A., Słodkowska B., Standke G., Vanderberghe N., 2010. Cenozoic. W: Petroleum geological atlas of the Southern Permian Basin area (red. J.C. Doornenbal, A.G. Stevenson): 212–223. EAGE Publications, Houten. Tekstury wygenerowane przez model ChatGPT-Image.
Wśród drzew rosnących na wybrzeżach Pramorza były między innymi modrzewniki chińskie, sośnice oraz araukarie. To najprawdopodobniej te właśnie drzewa dostarczały żywicy, która, po przebyciu drogi do Pramorza, stała się w jego wodach bursztynem.
Stosowana niekiedy nazwa „bursztyn bałtycki” jest myląca, ponieważ bardzo bogate złoża kopalnej żywicy znajdują się również bardzo daleko od Bałtyku, na Lubelszczyźnie. Ten nietypowy układ złóż bursztynu, widoczny na załączonej mapie, staje się zrozumiały, gdy spojrzymy na topografię Pramorza Północnego sprzed 35-40 milionów lat. Bursztyn bałtycki nie powstał też oczywiście w Bałtyku – historia naszego morza to zaledwie ostatnie 10 tysięcy lat!
Uproszczona mapa Pramorza Północnego oraz schemat powstawania bursztynu. Bursztyn tworzył się jako żywica drzew w lasach na lądach otaczających Pramorze Północne (1). Następnie trafiał do morza z pomocą rzek (2). Dawniej uważano ten etap jako kluczowy dla tworzenia się bursztynu, jednak obecnie przyjmuje się, że najważniejsze były przemiany, którym poddawana była żywica już w zbiorniku morskim (3), transportowana wzdłuż brzegów zbiornika przez prądy. Nazwy oznaczają główne złoża bursztynu. Mapa na podstawie pracy Słodkowska, B., & Kasiński, J. R. (2016). Paleogen i neogen: czas dynamicznych zmian klimatycznych. Przegląd Geologiczny, 64(1), 15-25, przedstawia przybliżoną sytuację w schyłku eocenu, niecałe 35 milionów lat temu. Zasięgi morza różnią się między dwoma mapami przedstawionymi na tej stronie, ponieważ zbiornik zmieniał swoją wielkość oraz położenie. Obrazy wygenerowane przez model ChatGPT-Image.
