270 milionów lat temu na tereny Polski (w okresie permskim), znajdującej się wówczas w okolicach zwrotnika, wkroczyło ciepłe morze cechsztyńskie. Miało ono niezbyt dogodne połączenie ze światowym oceanem, przez okolice dzisiejszego Morza Północnego.
Paleogeografia Polski w późnym permie, około 270 milionów lat temu, krótko po pierwszym wkroczeniu morza cechsztyńskiego (cyklotem Werra, anhydryt główny). Na podstawie Peryt T.M., Kasprzyk A., Antonowicz L., 1996a. Upper Werra Anhydrite (Zechstein, Upper Permian) in Poland. Bulletin of the Polish Academy of Sciences, Earth Sciences, 44: 121–130. Tekstury na mapie przygotowane z użyciem ChatGPT-Image.
Cyklicznie rosnący i opadający poziom oceanu (zmiany te były efektem rozwoju i zaniku zlodowaceń na południowej półkuli) powodował, że połączenie to było co najmniej kilka razy przerywane. W czasie tych przerw morze cechsztyńskie zamieniało się w Morze Martwe – silnie zasolony i szybko parujący zbiornik śródlądowy.
Rekonstrukcja wybrzeża morza cechsztyńskiego sprzed około 270 milionów lat, z okolic dzisiejszych Kielc. Rys. Stability AI.
W takich warunkach na dnie basenu dochodziło do wytrącania dużych ilości osadów zaliczanych do grupy ewaporatów. Minerały i skały należące do tej grupy tworzą się poprzez odparowanie roztworów, zwłaszcza wody morskiej. Wśród ewaporatów wytrącających się w cechsztyńskim morzu był – tak jak we współczesnym Morzu Martwym – również halit, czyli sól kuchenna. Duże ilości tego minerału tworzą skałę nazywaną solą kamienną.
Te sześcienne kryształy to sól kuchenna, czyli minerał halit, która wytrąciła się z cechsztyńskiego morza blisko 270 milionów lat temu. Złoża takiej soli są eksploatowane między innymi w Kłodawie w środkowej Polsce.
To właśnie tę sól kamienną pozyskujemy dzisiaj w Kłodawie. Z kolei sole wydobywane dawniej w Wieliczce i Bochni, choć mające taką samą genezę, nie mają nic wspólnego z cechsztyńskim morzem. Powstały one bowiem 250 milionów lat później, w epoce mioceńskiej, w morzu nazywanym Paratetydą, które objęło tylko fragmenty południowo-wschodniej Polski.
W odróżnieniu od Paratetydy morze cechsztyńskie zalało połowę terytorium naszego kraju, co jest pokazane na mapie. Na większości tego obszaru powstały pokłady soli kamiennej. Pod naciskiem skał tworzących się podczas kolejnych milionów lat, a także w wyniku naprężeń generowanych w skorupie ziemskiej, sól zaczęła się plastycznie odkształcać i powoli przemieszczać pod powierzchnią Ziemi.
W niektórych miejscach taka powoli pełznąca sól znalazła drogę ku górze i zaczęła odkształcać skały leżące wyżej. W ten sposób powstały pokazane na schemacie poduszki solne.
Schemat struktur solnych powstałych w solach cechsztyńskich na Niżu Polskim: poduszek solnych oraz wysadów (diapirów solnych). Rekonstrukcje przygotowane z użyciem ChatGPT-Image.
W wybranych przypadkach doszło także do przerwania nadległych warstw i sól zaczęła unosić się coraz wyżej, niekiedy prawie do powierzchni. W ten sposób utworzyły się tak zwane wysady solne (diapiry). Mogą mieć one nawet od 2 do 5 kilometrów wysokości! Tyle soli kamiennej mamy pod stopami przechodząc się w miejscu takich wysadów.
Najważniejsze struktury solne powstałe w solach cechsztyńskich na terenie Niżu Polskiego – poduszki solne oraz wysady (diapiry) solne. Wskazane miejsca eksploatacji permskich soli oraz solanek. Na podstawie pracy Czapowski, G., & Tarkowski, R. (2018). Uwarunkowania geologiczne wybranych wysadów solnych w Polsce i ich przydatność do budowy kawern do magazynowania wodoru. Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego 472, 53–82.
Poduszki i diapiry solne nie są zauważalne na powierzchni. Ukształtowanie powierzchni soli kamiennych z morza cechsztyńskiego poznajemy dzięki odwiertom oraz metodom geofizycznym. Dzięki załączonej mapie można zobaczyć, gdzie w północno-zachodniej Polsce znajdują się struktury solne, a więc poduszki i wysady. A także miejsca, w których prowadzono eksploatację soli sprzed 260-270 milionów lat.
