Zaznacz stron臋

Dinozaury (i ptaki)

Co to jest dinozaur?

Wbrew pozorom pytanie to nie jest proste. Gdy zafascynowany dinozaurami przedszkolak zaczyna wymienia膰 rodzaje, kt贸re zna, to bardzo cz臋sto wiele z nich nie nale偶y w rzeczywisto艣ci do dinozaur贸w! To efekt du偶ego zr贸偶nicowania gad贸w. Dinozaury zaliczane s膮 do grupy gad贸w naczelnych, czyli archozaur贸w. Inne 偶yj膮ce wsp贸艂cze艣nie zwierz臋ta zaliczane do archozaur贸w to krokodyle. S膮 one najbli偶szymi krewniakami dinozaur贸w, stanowi膮c grup臋 siostrzan膮. Jeszcze bli偶sze wymar艂ym dinozaurom s膮 ptaki, kt贸re od nich pochodz膮.

Dinozaury 偶y艂y w erze mezozoicznej. Pojawi艂y si臋 w okresie triasowym, oko艂o 240 milion贸w lat temu. Tak zwane “nieptasie dinozaury” (czyli wszystkie dinozaury nie licz膮c ptak贸w) wygin臋艂y z ko艅cem ery mezozoicznej i okresu kredowego, a wi臋c oko艂o 65 milion贸w lat temu.

Przedstawione ni偶ej uproszczone drzewo genealogiczne pozwala na dostrze偶enie relacji dinozaur贸w do innych grup zwierz膮t kr臋gowych oraz gad贸w. Jest ono mocno zredukowane – nie przedstawia wszystkich grup i poziom贸w systematycznych!

Dinozaury: drzewo rodowe - od czworonog贸w i owodniowc贸w po p艂azy, jaszczurki, krokodyle, ptaki i ssaki.

Uproszczone drzewo rodowe dinozaur贸w, wykre艣lone na podstawie pracy Brusatte et al. (2010). Niekt贸re z poziom贸w systematycznych zosta艂y omini臋te lub niepodpisane (dla poprawienia czytelno艣ci). Zauwa偶, 偶e wiele wymar艂ych gad贸w nazywanych potocznie dinozaurami (na przyk艂ad pterozaury) znajduj膮 si臋 na innej ga艂臋zi drzewa, a wi臋c nie s膮 dinozaurami!

Obrazki wykorzystane na za艂膮czonym drzewie pochodz膮 ze stron projektu PhyloPic. Ich autorzy to: Steven Traver (ssak), Oliver Griffith (jaszczurka), B. Kimmel (krokodyl), George Edward Lodge (ptak), Scott Hartman – na licencji CC Attribution 3.0 Unported (dinozaur i dinozauromorf); Dmitry Bogdanov – na licencji CC Attribution 3.0 Unported (rauizuchid oraz p艂az).

Pobierz powy偶szy rysunek w formacie PDF.

Jak rozpozna膰 dinozaura?

Dinozaury nale偶膮 do gad贸w, ale nie ma niestety prostej zasady pozwalaj膮cej na odr贸偶nienie dinozaura od innych gad贸w. Paleontolodzy podkre艣laj膮 niekiedy, 偶e badaczowi dinozaur贸w dalej jest do biologa (kt贸ry szuka cech diagnostycznych i na tej podstawie oznacza rodzaj i gatunek organizmu) ni偶 do lekarza, kt贸ry na podstawie objaw贸w zewn臋trznych – zr贸偶nicowanych i zale偶nych od wielu czynnik贸w – pr贸buje ustali膰 chorob臋 gn臋bi膮c膮 pacjenta (Brusatte et al., 2010).

Podzia艂 dinozaur贸w

Uproszczony i uznawany od ko艅ca XIX wieku podzia艂 dinozaur贸w zak艂ada wyr贸偶nienie dw贸ch grup.

  1. Dinozaury gadziomiednicze. Budowa ich miednicy jest podobna do budowy miednicy dzisiejszych gad贸w. Zaliczane s膮 do nich:
    • Teropody. Dwuno偶ne, cz臋sto mi臋so偶erne gady. Do tej grupy nale偶膮 tyranozaury, spinozaury, deinonychy, celofyzy oraz… wsp贸艂czesne ptaki. Jest to zatem jedyna grupa dinozaur贸w, kt贸ra nie wymar艂a ca艂kowicie do ko艅ca okresu kredowego.
    • Zauropodomorfy. Wymar艂e dinozaury, w wi臋kszo艣ci ro艣lino偶erne, cz臋sto z d艂ugimi szyjami i ogonami, a tak偶e stosunkowo niewielkimi g艂owami. Do tej grupy nale偶膮 wielkie zauropody – najwi臋ksze zwierz臋ta w historii. Do zauropod贸w nale偶a艂 mi臋dzy innymi diplodok, a tak偶e brachiozaur.
  2. Dinozaury ptasiomiednicze. Budowa ich miednicy jest zbli偶ona do budowy miednicy ptak贸w. Ale uwaga! Ptaki nie nale偶膮 do grupy dinozaur贸w ptasiomiedniczych, lecz gadziomiedniczych. To pokazuje, jak skomplikowana jest systematyka dinozaur贸w, i 偶e badanie jej wymaga 艣wietnej znajomo艣ci uk艂adu kostnego wymar艂ych oraz wsp贸艂czesnych gad贸w i ptak贸w. Ta grupa dinozaur贸w jest ca艂kowicie wymar艂a. Obejmuje ona wy艂膮cznie zwierz臋ta ro艣lino偶erne, dwu- i czworono偶ne.

Przez d艂ugi czas, niemal do ko艅ca XX wieku uwa偶ano dinozaury gadzio- i ptasiomiednicze za dwie oddzielne grupy, s艂abo ze sob膮 spokrewnione. Paleontolodzy uznaj膮 takie grupy za sztuczne i okre艣laj膮 je mianem polifiletycznych. Kolejne badania wykaza艂y jednak, 偶e dinozaury stanowi膮 zwart膮 grup臋 systematyczn膮 &ndash, i 偶e nale偶膮 do nich r贸wnie偶 ptaki.

Uproszczona systematyka dinozaur贸w z uwzgl臋dnieniem pozycji ptak贸w.

Uproszczony podzia艂 (systematyka) dinozaur贸w. Dla zwi臋kszenia czytelno艣ci pomini臋to mniej znane grupy dinozaur贸w i niekt贸re poziomy taksonomiczne. Rozmiary rysunk贸w przyk艂adowych dinozaur贸w nale偶膮cych do poszczeg贸lnych grup nie s膮 wrysowane z zachowaniem skali i nie odzwierciedlaj膮 rzeczywistych r贸偶nic wielko艣ci zwierz膮t.

Obrazki wykorzystane na za艂膮czonym drzewie pochodz膮 ze stron projektu PhyloPic. Ich autorzy to: Scott Hartman (diplodok, celofyz, melanorozaur), Andrew A. Farke (Euoplocephalus – ankylozaur, stegozaur), Emily Willoughby (deinonych, zauropelta), Michael P. Taylor (brachiozaur), Jaime Headden (iguanodon), FunkMonk (celur – jeden z tetanur贸w), Raven Amos (triceratops), Iain Reid (Eoabelisaurus – ceratozaury). Wszystkie obrazy na licencji CC. Rysunek ptaka (sroki): T. Michael Keesey (na licencji public domain).

Pobierz powy偶szy schemat w formacie PDF.

Sk膮d wiemy tak wiele o dinozaurach, skoro ich szkielety s膮 cz臋sto niekompletne?

Cz臋sty zarzut kierowany pod adresem paleontolog贸w g艂osi, 偶e ich odkrycia s膮 niewiarygodne, bo rekonstrukcje zwierz膮t cz臋sto s膮 tworzone na podstawie niekompletnych szkielet贸w. Rzeczywi艣cie, niekt贸re z dinozaur贸w znane s膮 z fragmentarycznych znalezisk. Dobry przyk艂ad stanowi olbrzymi amficelias, kt贸ry m贸g艂 mie膰 ponad 50 metr贸w d艂ugo艣ci i wa偶y艂 ponad 100 ton! Nie znamy jednak skamienia艂o艣ci jego czaszki ani ko艅czyn, a nowe badania wskazuj膮, 偶e rodzaj ten m贸g艂 raczej osi膮ga膰 “tylko” 30 metr贸w d艂ugo艣ci. Nie zmienia to wiele w naszej wiedzy o dinozaurach, bo dobrze zbadane s膮 inne gigantyczne rodzaje, takie jak Giraffatitan (zaliczany niekiedy do rodzaju Brachiosaurus, d艂ugo艣膰 20 m, waga 40 t). Znane nam okazy jednoznacznie udowadniaj膮 wi臋c istnienie w dalekiej przesz艂o艣ci olbrzymich gad贸w.

Dinozaury: interesuj膮ce fakty

  • Dinozaury 偶yj膮 do dzi艣! W okresie jurajskim z dinozaur贸w wyodr臋bni艂y si臋 ptaki, kt贸re przetrwa艂y wielkie wymieranie sprzed 65 milion贸w lat, z prze艂omu kredy i paleogenu, i dzisiaj dominuj膮 w powietrzu. Z ewolucyjnego punktu widzenia ptaki s膮 zatem “ptasimi dinozaurami”. Cho膰 trudno w to uwierzy膰, to jednak wielkie dinozaury mia艂y wiele wsp贸lnego z dzisiejszymi w艂adcami przestworzy: warto spojrze膰 na 艣lady, kt贸re zostawiaj膮 ptaki, i por贸wna膰 je na przyk艂ad z tropami tyranozaura.
  • Dlaczego zatem w wielu encyklopediach i ksi膮偶kach ptaki s膮 wci膮偶 opisywane jako osobna grupa, niezale偶na od dinozaur贸w? Z powod贸w praktycznych. Umieszczenie bardzo zr贸偶nicowanych gatunkowo i bardzo licznych wsp贸艂cze艣nie ptak贸w jako ma艂ej podgrupy w obr臋bie wymar艂ych dinozaur贸w mezozoicznych utrudnia prac臋 biologom-systematykom. Pozycja systematyczna ptak贸w jako “ptasich dinozaur贸w” jest ponadto stosunkowo nowa, a poza tym zosta艂a ona zaproponowana g艂贸wnie na podstawie danych ewolucyjnych, w mniejszych stopniu zwi膮zanych z biologi膮 i budow膮 tych zwierz膮t.
  • Wiele dinozaur贸w mia艂o pi贸ra. Dotyczy to tak偶e wielkich drapie偶nik贸w z ko艅ca okresu kredowego, w tym tyranozaura. Pierwsze gatunki posiadaj膮ce struktury przypominaj膮ce pi贸ra pojawi艂y si臋 natomiast w 艣rodkowej cz臋艣ci (epoce) okresu jurajskiego, a wi臋c przed wyodr臋bnieniem si臋 ptak贸w.
  • Tradycyjny pogl膮d g艂osi, 偶e mezozoik by艂 er膮 gad贸w (w tym dinozaur贸w), a w kenozoiku (czyli od 65 mln lat temu do dzisiaj) rz膮dz膮 ssaki. Tak si臋 jednak sk艂ada, 偶e to ptaki – a wi臋c dinozaury – s膮 obecnie najliczniejsz膮 grup膮 kr臋gowc贸w. Znamy ponad 10 tysi臋cy gatunk贸w 偶yj膮cych wsp贸艂cze艣nie. Mo偶na wi臋c powiedzie膰, 偶e tak偶e dzisiaj dinozaury s膮 jedn膮 z najwa偶niejszych grup zwierz膮t kr臋gowych.
  • Nazwa dinozaury oznacza “straszne jaszczury”. Nie s膮 one jednak spokrewnione z jaszczurkami, cho膰 one r贸wnie偶 nale偶膮 do gad贸w. Jak mo偶na zobaczy膰 na schemacie powy偶ej, najbli偶szymi krewniakami dinozaur贸w z mezozoiku s膮 – opr贸cz pochodz膮cych od nich ptak贸w – r贸wnie偶 krokodyle.
  • Popularny pogl膮d g艂osi, 偶e w okresie jurajskim i kredowym dinozaury panowa艂y na l膮dach, morzach i w powietrzu. To b艂膮d! Wielkie gady, kt贸re p艂ywa艂y wtedy w toni morskiej, takie jak plezjozaury, mozazaury oraz ichtiozaury, nie by艂y dinozaurami! Tak偶e pterozaury i nale偶膮ce do nich pterodaktyle to nie dinozaury. Dinozaury z triasu, jury i kredy to zwierz臋ta l膮dowe, pomijaj膮c oczywi艣cie 偶yj膮ce od ko艅ca jury ptaki, kt贸re s膮 jedynymi dinozaurami lataj膮cymi.
  • Dinozaury 偶y艂y na wszystkich kontynentach. Era mezozoiczna by艂a cieplejsza ni偶 czasy nam wsp贸艂czesne, a na 偶adnym z biegun贸w nie tworzy艂y si臋 utrzymuj膮ce si臋 miliony lat pokrywy lodowe. Dzi臋ki temu dinozaury mog艂y zamieszkiwa膰 kontynenty po艂o偶one we wszystkich szeroko艣ciach geograficznych, nawet poza ko艂em podbiegunowym!
  • Wiele dinozaur贸w osi膮ga艂o niewielkie rozmiary. Era mezozoiczna by艂a rzeczywi艣cie “er膮 wielkich gad贸w”, gdy偶 偶y艂y wtedy najwi臋ksze l膮dowe zwierz臋ta w historii. Jednak obok olbrzymich zauropod贸w licznie znajdowane s膮 r贸wnie偶 skamienia艂o艣ci niewielkich dinzoaur贸w, du偶o mniejszych od cz艂owieka.

Cytowana praca:

Brusatte, S.L., Nesbitt, S.J., Irmis, R.B., Butler, R.J., Benton, M.J., Norell, M.A., 2010. The origin and early radiation of dinozaurs. Earth-Science Reviews 101, 68-100.