Spadaj膮cy meteor z roju Leonid贸w.

Spadaj膮cy meteor z roju Leonid贸w. Zdj臋cie wykonane w okolicach Nowego Jorku. Fot.: Tushar N. Dadarwala.

Upadki i znaleziska meteoryt贸w to na tyle rzadkie zdarzenia, 偶e ka偶de z nich trafia na strony gazet. Tak偶e polskich.

I nic dziwnego, bo meteoryty spadaj膮 r贸wnie偶 nad naszym krajem. W ostatnich stuleciach na terenie dzisiejszych ziem polskich odnotowano co najmniej kilkana艣cie upadk贸w go艣ci z Kosmosu. Znaleziono tak偶e wiele meteoryt贸w, kt贸re przyw臋drowa艂y na nasz膮 planet臋 w ci膮gu ostatnich kilku tysi臋cy lat.

Same upadki meteoryt贸w s膮 bardzo rzadkie. Od 1900 roku zarejestrowano na naszych ziemiach oko艂o 4 takie zdarzenia, kt贸rym towarzyszy艂o odnalezienie materii pozaziemskiej. Wiek XIX by艂 pod tym wzgl臋dem nieco lepszy, gdy偶 odnotowano w贸wczas 7 upadk贸w, w tym efektowny deszcz meteoryt贸w w okolicy Pu艂tuska.

Nie ka偶dy upadek materii pozaziemskiej wi膮偶e si臋 z odnalezieniem jej pozosta艂o艣ci. Zdarzaj膮 si臋 doniesienia o prawdopodobnym upadku meteorytu, kt贸rego nie uda艂o si臋 potem zlokalizowa膰.

To ca艂kiem zrozumia艂e; prawdopodobie艅stwo znalezienia niewielkiego od艂amka jest znikome, o ile oczywi艣cie nie wiadomo dok艂adnie, gdzie upad艂. Osobny problem stanowi zwyczajny pech. Nie znaleziono na przyk艂ad meteorytu, kt贸ry w 1959 roku spad艂 do… basenu portowego w Gdyni. W tym wypadku nie pomog艂a nawet pomoc p艂etwonurk贸w.

艢lady dawnych upadk贸w

Do puli obserwowanych wsp贸艂cze艣nie upadk贸w trzeba doliczy膰 odkrycia meteoryt贸w, kt贸re trafi艂y na obszar dzisiejszej Polski du偶o wcze艣niej, czekaj膮c w ziemi na swoich znalazc贸w. W XX wieku zanotowano oko艂o 4 takie wydarzenia. Znacznie bardziej interesuj膮ce okaza艂y si臋 pierwsze lata XXI wieku; w ci膮gu kilkunastu lat znaleziono kilka nowych meteoryt贸w.

Znalezienie materii kosmicznej, kt贸ra upad艂a setki lub tysi膮ce lat temu, jest bardzo trudne. Nie wiadomo, gdzie nale偶y szuka膰 meteoryt贸w, co sprawia, 偶e odkrycia s膮 dzie艂em przypadku. Poza tym mo偶liwe jest odnalezienie jedynie pozosta艂o艣ci po stosunkowo niedawnych upadkach. Meteoryty wietrzej膮 bowiem w ziemi, s膮 te偶 niszczone w efekcie dzia艂alno艣ci cz艂owieka.

Spo艣r贸d meteoryt贸w, kt贸re przyby艂y do nas w ci膮gu ostatnich kilku tysi臋cy lat i zosta艂y odkryte dopiero niedawno, szczeg贸lnie efektownie prezentuje si臋 meteoryt Morasko z dzisiejszych przedmie艣膰 Poznania. Znaleziono tam nie tylko jedne z najwi臋kszych bry艂 meteorytowych w Europie, ale tak偶e zidentyfikowano w terenie pozosta艂o艣ci po kolizji 鈥 kratery uderzeniowe.

Kratery meteorytowe Morasko.

Jeden z krater贸w w rezerwacie Morasko. Wiele wskazuje na to, 偶e cho膰 podobne kszta艂tem do zag艂臋bie艅 wytopiskowych, to jednak s膮 one kraterami uderzeniowymi.

Udowodnienie, 偶e kratery z Moraska rzeczywi艣cie s膮 strukturami pochodzenia kosmicznego, nie jest proste. Znajduj膮 si臋 one na terenie moreny czo艂owej, gdzie powszechnie wyst臋puj膮 zag艂臋bienia wytopiskowe 鈥 pozosta艂o艣ci po bry艂ach lodu uwi臋zionych w osadzie, obtapianych powoli po wycofaniu si臋 l膮dolodu skandynawskiego.

Zag艂臋bienia wytopiskowe mog膮 mie膰 kszta艂t zbli偶ony do krater贸w uderzeniowych. Jednak struktury z Moraska zacz臋艂y by膰 wype艂niane osadami na d艂ugo po wycofaniu si臋 l膮dolodu. A zatem najprawdopodobniej powsta艂y one o wiele p贸藕niej ni偶 zag艂臋bienia wytopiskowe, a ich geneza nie ma zwi膮zku z wytapianiem si臋 bry艂 lodu. Wskazuje to na kosmiczne pochodzenie tych zag艂臋bie艅.

Nazwy meteoryt贸w

Meteoryt Morasko, tak jak wszystkie inne znaleziska tego typu, otrzyma艂 swoj膮 nazw臋 od miejsca, w kt贸rym zosta艂 znaleziony. Niekt贸re z polskich meteoryt贸w maj膮 dwie nazwy 鈥 jedn膮, polsk膮, a tak偶e drug膮, przewa偶nie niemieck膮.

Meteoryt Morasko.

Meteoryt Morasko. Znalezione fragmenty (w tym jeden o wadze 164 kg) s膮 jednymi z najwi臋kszych w Europie. Sam meteoryt Morasko jest prawdopodobnie pozosta艂o艣ci膮 ogromnego deszczu meteoryt贸w. 殴r贸d艂o: Wikimedia Commons.

Wiele meteoryt贸w zosta艂o znalezionych przed 1945 rokiem, kiedy zachodnie i p贸艂nocno-zachodnie rejony naszego kraju nale偶a艂y do Niemiec. St膮d te偶 poprawna nazwa tych meteoryt贸w pochodzi od niemieckoj臋zycznej nazwy najbli偶szej miejscowo艣ci. Po 1945 roku w Polsce powszechnie stosuje si臋 jednak polskie nazwy miejscowo艣ci. Nie zmienia to faktu, 偶e poprawna nazwa meteorytu nie mo偶e zale偶e膰 od aktualnej sytuacji politycznej; st膮d te偶 w艂a艣ciwe (i stosowane za granic膮) nazwy to te w j臋zyku niemieckim.

O ile z regu艂y wiadomo, gdzie meteoryt zosta艂 znaleziony, o tyle trudno jest stwierdzi膰, sk膮d przyby艂. To dlatego stosowanie nazw pochodz膮cych od miejscowo艣ci znajduj膮cych si臋 w pobli偶u miejsc upadk贸w to jedyne sensowne rozwi膮zanie.

W przypadku niekt贸rych meteoryt贸w mo偶liwe jest jednak stwierdzenie, sk膮d do nas przyby艂y. Na ziemiach polskich nie odnotowano wiele takich przypadk贸w; nale偶y do nich meteoryt Bia艂ystok, pochodz膮cy z planetoidy Westa.

呕elazne, kamienne…

Nie wszystkie meteoryty wygl膮daj膮 tak samo. Wi臋kszo艣膰 z nich mo偶na zaliczy膰 do jednej z dw贸ch grup:

  • meteoryt贸w 偶elaznych 鈥 s膮 one zbudowane z 偶elaza oraz niklu; w艣r贸d meteoryt贸w 偶elaznych cz臋ste s膮 mi臋dzy innymi oktaedryty, znajdowane tak偶e na terenie Polski,
  • meteoryt贸w kamiennych 鈥 zbudowane s膮 one z krzemian贸w; meteoryty kamienne podzielono na dwie grupy: chondryty oraz achondryty; dla pierwszej z nich charakterystyczne jest wyst臋powanie chondr, czyli kulistych ziarn minera艂贸w krzemianowych; chondryty to najcz臋艣ciej spotykane meteoryty.

Nie wszystkie znaleziska daj膮 si臋 zakwalifikowa膰 w ten spos贸b. Na przyk艂ad meteoryt 艁owicz sk艂ada si臋 zar贸wno z okruch贸w metalicznych, jak i kamiennych. To tak zwany mezosyderyt. Opr贸cz mezosyderyt贸w do grupy meteoryt贸w 偶elazisto-kamiennych zaliczane s膮 tak偶e pallasyty.

Meteoryt 艁owicz.

Meteoryt 偶elazisto-kamienny 艁owicz. Sk艂ada si臋 z fragment贸w metalicznych i kamiennych, co jest dobrze widoczne na przekroju. 殴r贸d艂o: Wikimedia Commons.

Wi臋cej informacji o klasyfikacji meteoryt贸w mo偶na znale藕膰 w serwisie Astronomica.

Najbardziej znane polskie meteoryty

W艣r贸d ponad 20 znalezisk meteoryt贸w kilka jest stosunkowo dobrze znanych; z r贸偶nych wzgl臋d贸w. Niekt贸re to pozosta艂o艣ci efektownych deszczy meteoryt贸w, obserwowanych na du偶ym obszarze. Inne z kolei sta艂y si臋 znane dzi臋ki swojemu pochodzeniu, sk艂adowi, rozmiarom oraz towarzysz膮cym im strukturom uderzeniowym.

Meteoryt Baszk贸wka.

Meteoryt Baszk贸wka. Nie kozio艂kowa艂 podczas upadania na powierzchni臋, i w艂a艣nie temu zawdzi臋cza sw贸j efektowny kszta艂t. 殴r贸d艂o: Wikimedia Commons.

Poni偶ej znajduje si臋 lista kilku najlepiej znanych polskich meteoryt贸w. Ich fragmenty mo偶na obejrze膰 w polskich muzeach i planetariach. Niekt贸re ze znalezisk (na przyk艂ad meteoryt Bia艂ystok) trafi艂y w wi臋kszo艣ci za granic臋 i powr贸ci艂y cz臋艣ciowo dzi臋ki wymianom pomi臋dzy muzeami.

  • Meteoryty pu艂tuskie.Pozosta艂o艣ci bolidu, kt贸ry upad艂 w 1868 roku pomi臋dzy miastami Pu艂tusk i R贸偶an. Meteoryty zbierano przez wiele lat na rozleg艂ym obszarze. Przypuszczalnie do powierzchni Ziemi dotar艂o a偶 70 tysi臋cy od艂amk贸w eksploduj膮cego meteorytu, wa偶膮cych 艂膮cznie oko艂o 8 ton. Do tej pory znaleziono mniej ni偶 10 tysi臋cy meteoryt贸w. By艂 to jeden z najwi臋kszych obserwowanych przez cz艂owieka deszczy meteoryt贸w.Od艂amek skalny stanowi膮cy meteoryt pu艂tuski pochodzi艂 z pasa planetoid pomi臋dzy orbitami Marsa i Jowisza. Jego zr贸偶nicowany sk艂ad wskazuje na to, 偶e powsta艂 on poprzez scalenie materii pochodz膮cej z dw贸ch koliduj膮cych ze sob膮 planetoid.
  • deszcz meteoryt贸w 艁owicz.Spad艂 na wsie na po艂udnie od 艁owicza w 1935 roku. Znaleziono 艂膮cznie oko艂o 60 okaz贸w.Meteoryty 艁owicz sk艂adaj膮 si臋 z okruch贸w metalicznych oraz kamiennych i zaliczane s膮 do mezosyderyt贸w 鈥 stosunkowo rzadkich przybyszy z Kosmosu; powsta艂y one oko艂o 4,5 mld lat temu w wyniku rozpadu, a nast臋pnie ponownego po艂膮czenia niewielkiej planetki. Kolejne kolizje doprowadzi艂y do wybicia materii buduj膮cej meteoryt 艁owicz w przestrze艅 kosmiczn膮, sk膮d przyw臋drowa艂a ona na Ziemi臋.
  • Meteoryt Bia艂ystok. Deszcz meteoryt贸w dotar艂 w rejon Bia艂egostoku w 1827 roku. Zebrano niewiele okaz贸w achondryt贸w (tak zwanych howardyt贸w, pochodz膮cych z planetoidy Westa), kt贸re w zdecydowanej wi臋kszo艣ci znajduj膮 si臋 obecnie w zbiorach zagranicznych.
  • Meteoryt Morasko (przedmie艣cia Poznania). Spad艂 na powierzchni臋 Ziemi kilka tysi臋cy lat temu. Pierwszy okaz oktaedrytu znaleziono natomiast w 1914 roku. Kolejne fragmenty 偶elaznego meteorytu Morasko (tak偶e o wadze przekraczaj膮cej 100 kg) znajdowane s膮 do dzisiaj. Na powierzchni terenu zachowa艂y si臋 natomiast pozosta艂o艣ci krater贸w uderzeniowych, uwa偶anych dawniej za zag艂臋bienia wytopiskowe.
  • Meteoryt Prze艂azy (okolice 艢wiebodzina; poprawna nazwa Seel盲sgen). Zbli偶ony do meteorytu Morasko. Oba znaleziska mog膮 wi臋c stanowi膰 pozosta艂o艣膰 jednego zdarzenia (deszczu meteoryt贸w) sprzed kilku tysi臋cy lat.
  • Meteoryt Baszk贸wka (okolice Piaseczna). W 1994 roku upad艂 tam chondryt o kszta艂cie kapelusza wielkiego grzyba. Sw贸j oryginalny wygl膮d zawdzi臋cza rze藕bieniu go przez strugi powietrza podczas spadania.

Warto przeczyta膰:

Pilski, A. S., 1999). Nieziemskie skarby. Poradnik poszukiwacza meteoryt贸w. Pr贸szy艅ski i S-ka, Warszawa 1999. ISBN 83-7180-173-4.

Pilski, A. S., 2001. Inventory of Polish meteorites. Geological Quarterly 45, 3, 219-227. (katalog meteoryt贸w w polskich zbiorach)

Lista polskich meteoryt贸w (razem z opisami)