Belemnity

Grupa wymarłych zwierząt należących do głowonogów (tak jak amonitowate i amonity właściwe oraz łodzikowate). Ich skamieniałości są spotykane powszechnie, zarówno w litych skałach, jak i wypreparowane, w sypkich osadach.

Belemnity posiadały wewnętrzny szkielet zbudowany z kalcytu. Jego najbardziej odporną częścią – najlepiej zachowującą się w zapisie kopalnym – jest masywne, wydłużone rostrum, z widocznym z jednej strony zagłębieniem nazywanym alweolą.

Belemnit. Rys. Edyta Felcyn.

Rekonstrukcja belemnita. Wrzecionowate skamieniałości znajdowane w skałach jury i kredy to fragmenty wewnętrznego szkieletu tego zwierzęcia. Rys. Edyta Felcyn.

Wewnętrzny szkielet różni belemnity od łodzikowatych i amonitowatych, również zaliczanych do głowonogów. Dwie ostatnie grupy posiadały bowiem szkielet zewnętrzny w postaci prostej lub zwiniętej, podzielonej na segmenty muszli.

Belemnity pojawiły się w późnym triasie, a wymarły z końcem kredy i ery mezozoicznej. Wśród współcześnie żyjących zwierząt zbliżone do belemnitów są kałamarnice.

Ze względu na swój charakterystyczny kształt rostra belemnitów znajdowane w piaskach były często nazywane strzałkami piorunowymi. Niegdyś sądzono, że nie są to skamieniałości, a jedynie ziarna piasku przetopione w wyniku uderzenia pioruna.

Fragmenty belemnitów znajdowane na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej.

Fragmenty belemnitów znajdowane na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej.

Tak jak wiele innych głowonogów belemnity były drapieżnikami. Żyły w morzach. Poruszały się szybko i polowały na niewielkie zwierzęta morskie.

Gdzie szukać belemnitów?

Skamieniałości belemnitów spotykane są na terenie niemal całej Polski. Najczęstsze są na obszarach, gdzie odsłaniają się skały jury i kredy (czyli w pasie wyżyn południowej Polski). Belemnity można znaleźć także w piaskach i żwirach polodowcowych na terenie całej Polski północnej. Zostały one przywleczone tam przez lądolód skandynawski. Skały, z których pochodzą te skamieniałości, znajdują się dzisiaj pod dnem południowego Bałtyku.

Rostra belemnitów znalezione w osadach polodowcowych północnej Polski.

Belemnity znajdowane w osadach polodowcowych mogą się nieco różnić od tych pochodzących z Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Często są czerwonawe i sprawiają wrażenie lekko przezroczystych, a rozchodzące się promieniście kryształy kalcytu są w nich lepiej widoczne.

Jak rozpoznać belemnity?

Rostra belemnitów mogą być w niesprzyjających okolicznościach pomylone z łodygami liliowców, prostymi muszlami łodzikowców (łodzikowatych, „łodzików”), fragmentami muszli amonitów, a także innymi, rzadziej występującymi grupami skamieniałości. Decydującą cechą jest w niemal wszystkich przypadkach budowa wewnętrzna rostrów. Na przekroju poprzecznym widoczne są ułożone promieniście drobne, silnie wydłużone kryształki kalcytu.

Inną cechą odróżniającą belemnity od liliowców, łodzikowatych, a także tentakulitów (rzadka, paleozoiczna grupa organizmów o niepewnej przynależności systematycznej) jest brak segmentacji. Rostra belemnitów nie dzielą się na osobne człony, nie ma także w ich wnętrzu żadnych przegród.